Thay đổi họ, tên: điều kiện và thủ tục theo pháp luật hiện hành

Thay đổi họ, tên là quyền nhân thân được pháp luật ghi nhận

Họ, tên là yếu tố nhận dạng pháp lý gắn liền với mỗi cá nhân, đồng thời là một quyền nhân thân được pháp luật bảo hộ. Trên thực tế, không ít trường hợp cá nhân có nhu cầu thay đổi họ hoặc tên vì lý do gia đình, huyết thống, nuôi con nuôi hoặc vì tên hiện tại gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến danh dự, quyền lợi. Tuy nhiên, việc thay đổi họ, tên không thể tùy tiện mà phải thuộc các trường hợp luật định và tuân thủ trình tự đăng ký hộ tịch. Bài viết dưới đây phân tích căn cứ pháp lý, điều kiện và thủ tục thực hiện.

Căn cứ pháp lý điều chỉnh việc thay đổi họ, tên

Việc thay đổi họ, tên của cá nhân được điều chỉnh bởi các văn bản pháp luật chủ yếu sau:

• Bộ luật Dân sự 2015: Điều 26 quy định quyền có họ, tên; Điều 27 quy định quyền thay đổi họ; Điều 28 quy định quyền thay đổi tên.
• Luật Hộ tịch 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành: quy định về phạm vi, thẩm quyền và thủ tục đăng ký thay đổi hộ tịch.
• Các quy định pháp luật chuyên ngành có liên quan (nuôi con nuôi, xác định cha, mẹ, con...).

Nguyên tắc quan trọng được ghi nhận tại Bộ luật Dân sự 2015 là: việc thay đổi họ, tên không làm thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự đã được xác lập theo họ, tên cũ. Điều này có nghĩa các hợp đồng, nghĩa vụ tài chính, quyền tài sản trước đó vẫn tiếp tục có hiệu lực đối với người đã thay đổi họ, tên.

Các trường hợp được thay đổi họ theo Điều 27 Bộ luật Dân sự 2015

Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi họ trong các trường hợp được liệt kê tại Điều 27 Bộ luật Dân sự 2015, tiêu biểu gồm:

• Thay đổi họ cho con đẻ từ họ của cha đẻ sang họ của mẹ đẻ hoặc ngược lại.
• Thay đổi họ cho con nuôi từ họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ sang họ của cha nuôi hoặc mẹ nuôi theo yêu cầu của cha nuôi, mẹ nuôi.
• Khi người con nuôi thôi làm con nuôi và người này hoặc cha đẻ, mẹ đẻ yêu cầu lấy lại họ theo họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ.
• Thay đổi họ cho con theo yêu cầu của cha đẻ, mẹ đẻ hoặc của con khi xác định cha, mẹ cho con.
• Thay đổi họ của người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống của mình.
• Thay đổi họ theo họ của vợ, họ của chồng trong quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật nước mà vợ, chồng người nước ngoài là công dân, hoặc lấy lại họ trước khi thay đổi.
• Thay đổi họ của con khi cha, mẹ thay đổi họ; và các trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.

Các trường hợp được thay đổi tên theo Điều 28 Bộ luật Dân sự 2015

Song song với quyền thay đổi họ, Điều 28 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cá nhân có quyền yêu cầu công nhận việc thay đổi tên trong các trường hợp như:

• Theo yêu cầu của người có tên mà việc sử dụng tên đó gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, đến danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của người đó.
• Theo yêu cầu của cha nuôi, mẹ nuôi về việc thay đổi tên cho con nuôi, hoặc khi người con nuôi thôi làm con nuôi và người này hoặc cha đẻ, mẹ đẻ yêu cầu lấy lại tên đã đặt.
• Theo yêu cầu của cha đẻ, mẹ đẻ hoặc của con khi xác định cha, mẹ cho con.
• Thay đổi tên của người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống.
• Thay đổi tên của vợ, chồng trong quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật của nước mà vợ, chồng người nước ngoài là công dân.
• Thay đổi tên của người đã xác định lại giới tính hoặc đã chuyển đổi giới tính; và các trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.

Điều kiện quan trọng về sự đồng ý của người thay đổi

Một điều kiện then chốt mà nhiều người bỏ sót: theo Bộ luật Dân sự 2015, việc thay đổi họ, tên cho người từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó. Quy định này nhằm tôn trọng ý chí của trẻ em đã có nhận thức nhất định, tránh việc cha, mẹ hoặc người giám hộ tự ý quyết định làm ảnh hưởng đến tâm lý và quyền lợi của trẻ.

Đối với việc thay đổi họ, tên cho con chưa thành niên, cần lưu ý sự thống nhất ý chí giữa cha và mẹ. Trường hợp cha mẹ đã ly hôn và có tranh chấp về việc đổi họ, tên cho con, đây là vấn đề dễ phát sinh vướng mắc. Quý khách có thể tham khảo thêm bài viết về thủ tục thay đổi họ tên cho con sau ly hôn để hiểu rõ hơn.

Hồ sơ và trình tự đăng ký thay đổi họ, tên

Việc thay đổi họ, tên được thực hiện thông qua thủ tục đăng ký thay đổi hộ tịch theo Luật Hộ tịch 2014. Về cơ bản, người yêu cầu chuẩn bị và thực hiện như sau:

Về thẩm quyền, cần lưu ý bối cảnh cải cách bộ máy: theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã) đang được áp dụng, nhiều thẩm quyền hành chính đã được sắp xếp, chuyển giao. Vì vậy, người dân nên kiểm tra văn bản mới nhất và liên hệ trực tiếp cơ quan đăng ký hộ tịch tại nơi cư trú để xác định chính xác nơi nộp hồ sơ, tránh đi lại nhiều lần.

Sau khi được công nhận thay đổi họ, tên, cá nhân cần thực hiện việc cập nhật, điều chỉnh các giấy tờ tùy thân và hồ sơ pháp lý liên quan (căn cước, hộ chiếu, sổ bảo hiểm, giấy tờ đất đai, tài khoản ngân hàng...) để bảo đảm tính đồng bộ, tránh vướng mắc trong các giao dịch về sau.

Một số lưu ý thực tiễn và rủi ro thường gặp

Thứ nhất, yêu cầu thay đổi họ, tên phải thuộc một trong các trường hợp luật định; cơ quan hộ tịch có quyền từ chối nếu lý do không phù hợp quy định (ví dụ chỉ vì lý do phong thủy đơn thuần, không thuộc căn cứ luật cho phép). Người yêu cầu cần chuẩn bị giấy tờ chứng minh căn cứ rõ ràng.

Thứ hai, việc thay đổi họ, tên gắn liền với các vấn đề nhân thân khác như xác định cha, mẹ, con hoặc nuôi con nuôi. Trong nhiều tình huống, việc đổi họ chỉ được chấp thuận sau khi hoàn tất thủ tục xác định quan hệ huyết thống. Quý khách có thể tìm hiểu thêm về thủ tục xác định cha, mẹ, con và xét nghiệm ADN hoặc về điều kiện, thủ tục nhận nuôi con nuôi.

Thứ ba, cần phân biệt rõ giữa thay đổi họ, tên (đổi sang họ, tên khác trong các trường hợp luật cho phép) với cải chính hộ tịch (sửa lại thông tin ghi sai trên giấy tờ hộ tịch). Hai thủ tục có căn cứ và hồ sơ khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Đổi tên vì lý do tên gây nhầm lẫn, ảnh hưởng danh dự có được không?

Có. Đây là một trong các trường hợp được ghi nhận tại Điều 28 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, người yêu cầu cần trình bày và chứng minh việc sử dụng tên đó thực sự gây nhầm lẫn hoặc ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Muốn đổi họ, tên cho con 10 tuổi có cần hỏi ý kiến con không?

Có. Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc thay đổi họ, tên cho người từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của chính người đó. Trẻ 10 tuổi thuộc diện phải được hỏi ý kiến và đồng ý.

Thay đổi họ, tên có làm mất hiệu lực các hợp đồng đã ký trước đó không?

Không. Bộ luật Dân sự 2015 khẳng định việc thay đổi họ, tên không làm thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự đã xác lập. Người đã đổi họ, tên vẫn phải thực hiện các nghĩa vụ và được hưởng các quyền theo giao dịch ký với họ, tên cũ.

Nộp hồ sơ thay đổi họ, tên ở đâu?

Hồ sơ được nộp tại cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền theo Luật Hộ tịch 2014. Do bộ máy đang được sắp xếp theo mô hình chính quyền hai cấp, người dân nên liên hệ cơ quan hộ tịch tại nơi cư trú và kiểm tra văn bản mới nhất để xác định đúng nơi tiếp nhận.

Thời gian giải quyết thủ tục thường mất bao lâu?

Pháp luật hộ tịch quy định thời hạn giải quyết tương đối ngắn; trường hợp phải xác minh thì có thể kéo dài thêm. Để có mốc thời gian chính xác, người dân nên tham chiếu quy định hiện hành và hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận hồ sơ.

---

Nội dung trên mang tính tham khảo pháp lý chung, không thay thế cho ý kiến tư vấn đối với từng trường hợp cụ thể. Do một số quy định về thẩm quyền và trình tự có thể thay đổi theo quá trình cải cách hành chính, Quý khách nên kiểm tra văn bản mới nhất. Để được hỗ trợ soạn hồ sơ và thực hiện thủ tục thay đổi họ, tên đúng quy định, vui lòng liên hệ đội ngũ luật sư Công ty Luật TNHH MULTILAW.