Hai hình thức tham gia bảo hiểm xã hội
Bảo hiểm xã hội (BHXH) là chính sách an sinh cốt lõi, giúp người lao động và người dân được bù đắp một phần thu nhập khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc qua đời. Pháp luật hiện hành ghi nhận hai hình thức tham gia: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Hai hình thức này khác nhau căn bản về đối tượng, cơ chế đóng, và phạm vi chế độ được hưởng. Việc hiểu rõ sự khác biệt giúp người lao động lựa chọn cách bảo vệ phù hợp, đồng thời giúp doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ, tránh rủi ro bị xử phạt và truy thu.
Khái niệm và căn cứ pháp lý
BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do các rủi ro được bảo hiểm, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH. Nội dung này hiện được điều chỉnh bởi Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, thay thế Luật Bảo hiểm xã hội 2014. Luật mới có nhiều điểm thay đổi quan trọng về đối tượng tham gia, chế độ và cách tổ chức thực hiện, nên các con số và điều kiện cụ thể (tỷ lệ đóng, mức thu nhập làm căn cứ đóng, số năm đóng tối thiểu, mức hưởng...) cần được đối chiếu với chính văn bản luật và các nghị định, thông tư hướng dẫn mới nhất tại thời điểm áp dụng. Việc dẫn số liệu cụ thể mà không kiểm tra văn bản hiện hành có thể dẫn đến sai sót, do đó bài viết ưu tiên trình bày ở mức nguyên tắc.
BHXH bắt buộc
BHXH bắt buộc là loại hình mà người lao động và người sử dụng lao động bắt buộc phải tham gia khi thuộc đối tượng luật định, không phụ thuộc vào ý muốn của các bên. Đối tượng điển hình gồm: người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc xác định thời hạn từ một khoảng thời gian nhất định trở lên; cán bộ, công chức, viên chức; và một số nhóm khác. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mở rộng thêm đối tượng tham gia so với luật cũ, chẳng hạn hướng tới bao phủ chủ hộ kinh doanh có đăng ký, người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã có hưởng tiền lương, và người làm việc theo hợp đồng có tính chất tương tự, tùy điều kiện cụ thể theo quy định.
Người tham gia BHXH bắt buộc được hưởng đầy đủ các chế độ:
- Ốm đau;
- Thai sản;
- Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp (theo pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động);
- Hưu trí;
- Tử tuất.
Về mức đóng, BHXH bắt buộc được tính theo tỷ lệ phần trăm trên tiền lương làm căn cứ đóng, do cả người lao động và người sử dụng lao động cùng chia sẻ theo tỷ lệ luật định. Đây là điểm khác biệt lớn với hình thức tự nguyện, nơi cá nhân tự đóng. Doanh nghiệp có trách nhiệm đăng ký tham gia, khấu trừ phần đóng của người lao động, và nộp đủ, đúng hạn. Để hiểu thêm về nghĩa vụ trong quan hệ lao động, bạn có thể tham khảo BHXH bắt buộc: đối tượng, mức đóng và quyền lợi của người lao động.
BHXH tự nguyện
BHXH tự nguyện dành cho công dân Việt Nam từ đủ độ tuổi theo quy định mà không thuộc diện tham gia bắt buộc, cho phép người dân chủ động tham gia để bảo đảm thu nhập khi về già. Điểm đặc trưng là người tham gia được tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong khung do pháp luật quy định, và được chọn phương thức đóng linh hoạt (hằng tháng, hằng quý, sáu tháng một lần, mười hai tháng một lần, hoặc đóng một lần cho nhiều năm về sau theo quy định). Nhà nước có chính sách hỗ trợ một phần tiền đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện, với các mức hỗ trợ khác nhau theo nhóm đối tượng.
Trước đây, theo Luật cũ, BHXH tự nguyện chỉ có hai chế độ là hưu trí và tử tuất. Một điểm mới đáng chú ý của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 là bổ sung chế độ trợ cấp thai sản cho người tham gia BHXH tự nguyện, với nguồn kinh phí do ngân sách nhà nước bảo đảm theo điều kiện luật định. Đây là bước mở rộng quyền lợi có ý nghĩa, hướng tới khuyến khích nhiều người dân, đặc biệt là lao động khu vực phi chính thức, tham gia hệ thống an sinh.
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | BHXH bắt buộc | BHXH tự nguyện |
|---|---|---|
| Tính chất | Bắt buộc với đối tượng luật định | Tự nguyện tham gia |
| Người đóng | NLĐ và người sử dụng lao động cùng đóng | Cá nhân tự đóng, có hỗ trợ của nhà nước |
| Căn cứ đóng | Theo tiền lương làm căn cứ đóng | Theo thu nhập tự chọn trong khung |
| Phương thức đóng | Định kỳ theo kỳ trả lương | Linh hoạt (tháng/quý/năm/một lần nhiều năm) |
| Chế độ chính | Ốm đau, thai sản, TNLĐ-BNN, hưu trí, tử tuất | Hưu trí, tử tuất và trợ cấp thai sản (điểm mới) |
Điểm mới về điều kiện hưởng lương hưu và trợ cấp
Một thay đổi quan trọng của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 là giảm số năm đóng tối thiểu để được hưởng lương hưu so với quy định trước đây, nhằm tạo điều kiện cho nhiều người được nhận lương hưu hằng tháng thay vì rút BHXH một lần. Bên cạnh đó, Luật cũng thiết kế chính sách trợ cấp hằng tháng cho một số trường hợp có thời gian đóng nhưng chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu, gắn với chính sách trợ cấp hưu trí xã hội. Số năm đóng cụ thể, cách tính tỷ lệ hưởng và mức hưởng nên được kiểm tra theo văn bản hiện hành, vì đây là nội dung mới được đưa vào áp dụng từ 01/7/2025 và còn được cụ thể hóa bằng các nghị định hướng dẫn.
Lưu ý về tuân thủ đối với doanh nghiệp
Đối với doanh nghiệp, việc tham gia BHXH bắt buộc cho người lao động thuộc diện là nghĩa vụ pháp lý. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định rõ và phân biệt hành vi chậm đóng và trốn đóng BHXH bắt buộc, kèm theo các biện pháp xử lý như buộc đóng đủ số tiền chậm, trốn đóng, nộp khoản tiền tính thêm, xử phạt hành chính, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật liên quan. Do đó, doanh nghiệp cần rà soát kỹ đối tượng tham gia, mức đóng và thời hạn đóng để tránh rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi người lao động.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động tự do có bắt buộc đóng BHXH không?
Người lao động tự do không có hợp đồng lao động thuộc diện bắt buộc thì thường không bị bắt buộc đóng, nhưng có thể tham gia BHXH tự nguyện để hưởng chế độ hưu trí, tử tuất và trợ cấp thai sản theo quy định mới.
BHXH tự nguyện có được hưởng chế độ thai sản không?
Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người tham gia BHXH tự nguyện được bổ sung chế độ trợ cấp thai sản theo điều kiện luật định, do ngân sách nhà nước bảo đảm. Đây là điểm mới so với luật cũ.
Doanh nghiệp không đóng BHXH cho người lao động có bị xử lý không?
Có. Việc chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc là hành vi vi phạm và có thể bị buộc truy đóng, nộp khoản tiền tính thêm, xử phạt hành chính, thậm chí bị xử lý theo quy định nghiêm khắc hơn tùy mức độ. Doanh nghiệp nên tuân thủ đầy đủ.
Có thể chuyển từ BHXH tự nguyện sang bắt buộc không?
Được. Khi người đang tham gia BHXH tự nguyện bắt đầu làm việc thuộc diện bắt buộc, họ sẽ tham gia bắt buộc; thời gian đã đóng ở hai hình thức thường được cộng nối để tính hưởng chế độ theo quy định.
Mức đóng và tỷ lệ hưởng cụ thể xem ở đâu?
Các con số cụ thể (tỷ lệ đóng, mức thu nhập làm căn cứ đóng, số năm đóng tối thiểu, tỷ lệ hưởng lương hưu) cần đối chiếu Luật Bảo hiểm xã hội 2024 và các nghị định, thông tư hướng dẫn mới nhất, vì đây là nội dung có thể được điều chỉnh theo từng thời kỳ.
Bạn có thể tìm hiểu thêm về nghĩa vụ đóng bảo hiểm trong quan hệ lao động qua bài bảo hiểm xã hội bắt buộc trong quan hệ lao động hoặc các nội dung khác trong chuyên mục Hợp đồng lao động.
Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể; các con số và điều kiện cần đối chiếu văn bản mới nhất. Để được tư vấn chính xác theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của Công ty Luật TNHH MULTILAW.
Để lại bình luận