Bảo hiểm xã hội bắt buộc trong quan hệ lao động

Bảo hiểm xã hội bắt buộc là một trong những nghĩa vụ quan trọng nhất của người sử dụng lao động trong quan hệ lao động, đồng thời là chỗ dựa an sinh thiết yếu cho người lao động khi gặp các rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hay khi về già. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 7 năm 2025, đã mang đến nhiều thay đổi đáng chú ý mà cả doanh nghiệp lẫn người lao động cần cập nhật.

Đối tượng tham gia bắt buộc

Theo quy định của pháp luật lao động và bảo hiểm xã hội, người lao động làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Đây là một điểm quan trọng: ngay cả những hợp đồng ngắn hạn từ một tháng trở lên cũng phát sinh nghĩa vụ tham gia, nên doanh nghiệp không thể né tránh bằng cách ký hợp đồng ngắn.

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 đã mở rộng đối tượng tham gia bắt buộc so với trước đây, bao gồm thêm một số nhóm như chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh và người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương, theo lộ trình và điều kiện luật định.

Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc

Về tỷ lệ đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội, người lao động đóng 8% tiền lương làm căn cứ đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất. Người sử dụng lao động đóng 17%, trong đó 14% vào quỹ hưu trí và tử tuất và 3% vào quỹ ốm đau, thai sản. Như vậy, riêng quỹ bảo hiểm xã hội, tổng tỷ lệ đóng là 25% trên tiền lương làm căn cứ đóng. Ngoài ra, người lao động và người sử dụng lao động còn tham gia bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo các tỷ lệ riêng do pháp luật quy định.

Tiền lương làm căn cứ đóng

Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác có tính chất xác định được trước cùng với mức lương. Đây chính là lý do việc bóc tách rõ ràng các thành phần lương trong hợp đồng có ý nghĩa rất lớn, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến số tiền đóng bảo hiểm và quyền lợi hưởng sau này của người lao động.

Những điểm mới nổi bật của Luật Bảo hiểm xã hội 2024

Một trong những thay đổi được người lao động quan tâm nhất là việc giảm điều kiện về số năm đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Điều này mở rộng cơ hội hưởng lương hưu cho nhiều người tham gia muộn hoặc có quá trình đóng bị gián đoạn.

Luật cũng bổ sung chế độ trợ cấp hưu trí xã hội, tạo thành hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng. Bên cạnh đó, các quy định về điều kiện và mức hưởng bảo hiểm xã hội một lần được điều chỉnh theo hướng khuyến khích người lao động bảo lưu thời gian đóng để hưởng lương hưu thay vì rút một lần.

Trách nhiệm của người sử dụng lao động và chế tài

Người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký tham gia, trích đóng và nộp đầy đủ, đúng hạn tiền bảo hiểm xã hội cho cơ quan bảo hiểm xã hội. Hành vi trốn đóng, chậm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc bị xử lý nghiêm theo quy định. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã làm rõ và tăng cường các biện pháp xử lý đối với hành vi chậm đóng và trốn đóng, bao gồm việc buộc nộp số tiền chậm đóng cùng khoản tiền tính trên số tiền và thời gian chậm đóng, cùng các biện pháp xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nghiêm trọng.

Quyền lợi mà người lao động được bảo đảm

Khi tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, người lao động được hưởng các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Đây là những quyền lợi thiết thực, gắn bó với người lao động trong suốt đời sống làm việc và cả khi nghỉ hưu.

Lưu ý khi giao kết hợp đồng có yếu tố bảo hiểm

Trên thực tế, một số doanh nghiệp tìm cách lách nghĩa vụ bằng cách thỏa thuận trả thêm một khoản tiền tương đương phần bảo hiểm vào lương để không tham gia bảo hiểm xã hội cho người lao động. Cách làm này trái với quy định bắt buộc của pháp luật và tiềm ẩn rủi ro lớn cho cả hai bên, bởi nghĩa vụ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc không phụ thuộc vào ý chí thỏa thuận. Khi bị cơ quan chức năng phát hiện, doanh nghiệp vẫn phải truy đóng và chịu chế tài, còn người lao động thì mất đi sự bảo vệ an sinh quan trọng. Vì vậy, người lao động nên kiểm tra kỹ điều khoản về bảo hiểm trong hợp đồng và định kỳ tra cứu quá trình đóng của mình qua ứng dụng hoặc cổng thông tin của cơ quan bảo hiểm xã hội.

Việc nắm rõ các quy định mới về bảo hiểm xã hội giúp doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ, tránh rủi ro pháp lý, đồng thời giúp người lao động chủ động bảo vệ quyền lợi an sinh lâu dài của mình. Khi phát hiện đơn vị không đóng hoặc đóng thiếu, người lao động nên kịp thời kiến nghị với người sử dụng lao động hoặc khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền để được giải quyết, tránh để kéo dài làm ảnh hưởng đến quyền lợi của bản thân.

Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức đối với từng trường hợp cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời điểm áp dụng. Để được tư vấn chính xác, vui lòng liên hệ Công ty Luật TNHH MULTILAW — Hotline 0946 220 880.