Tranh chấp lao động tập thể là gì

Trong quá trình vận hành, doanh nghiệp có thể đối mặt với bất đồng không chỉ với từng người lao động mà với cả một tập thể lao động. Việc nhận diện đúng loại tranh chấp là bước đầu tiên và quan trọng nhất, bởi mỗi loại có cơ chế giải quyết, thẩm quyền và hệ quả pháp lý hoàn toàn khác nhau; xác định sai loại tranh chấp có thể dẫn đến việc theo đuổi sai trình tự và mất quyền lợi.

Theo Bộ luật Lao động 2019, tranh chấp lao động là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ, lợi ích phát sinh giữa các bên trong quá trình xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ lao động; tranh chấp giữa các tổ chức đại diện người lao động với nhau; tranh chấp phát sinh từ quan hệ có liên quan trực tiếp đến quan hệ lao động. Trong đó, tranh chấp lao động tập thể là tranh chấp giữa một hay nhiều tổ chức đại diện người lao động với người sử dụng lao động hoặc một hay nhiều tổ chức của người sử dụng lao động.

Phân biệt với tranh chấp lao động cá nhân

Điểm mấu chốt để phân biệt nằm ở chủ thể và tính chất của tranh chấp:

  • Tranh chấp cá nhân phát sinh giữa từng người lao động với người sử dụng lao động, ví dụ tranh chấp về đơn phương chấm dứt hợp đồng, sa thải, tiền lương, tiền bồi thường của một cá nhân cụ thể.
  • Tranh chấp tập thể có sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động và gắn với quyền hoặc lợi ích chung của một nhóm, một tập thể người lao động.

Sự khác biệt về chủ thể dẫn đến con đường giải quyết riêng biệt: tranh chấp cá nhân sau hòa giải không thành (hoặc thuộc trường hợp không bắt buộc hòa giải) có thể được đưa ra Hội đồng trọng tài lao động hoặc khởi kiện thẳng ra Tòa án, trong khi tranh chấp tập thể có quy trình đặc thù, thậm chí có thể dẫn đến đình công hợp pháp trong trường hợp tranh chấp về lợi ích. Bạn có thể tham khảo thêm về giải quyết tranh chấp lao động cá nhân để thấy rõ sự khác biệt.

Hai loại tranh chấp lao động tập thể

Bộ luật Lao động 2019 chia tranh chấp lao động tập thể thành hai nhóm với cơ chế giải quyết khác nhau:

  • Tranh chấp tập thể về quyền: phát sinh khi có sự khác nhau trong việc hiểu và thực hiện các quy định của pháp luật lao động, thỏa ước lao động tập thể, nội quy lao động, quy chế hoặc thỏa thuận hợp pháp khác; hoặc khi người sử dụng lao động phân biệt đối xử, có hành vi can thiệp, thao túng tổ chức đại diện người lao động; hoặc khi một bên từ chối, không thực hiện đúng cam kết đã có. Nói cách khác, đây là tranh chấp về việc áp dụng những gì đã được thiết lập.
  • Tranh chấp tập thể về lợi ích: phát sinh trong quá trình thương lượng tập thể khi các bên không thỏa thuận được, hoặc khi một bên từ chối thương lượng, không tiến hành thương lượng trong thời hạn luật định; hướng tới việc thiết lập điều kiện lao động mới. Đây là tranh chấp về việc xây dựng những nội dung chưa được quy định.

Việc xác định đúng loại tranh chấp quyết định cơ quan có thẩm quyền và trình tự giải quyết tiếp theo, do đó cần được cân nhắc kỹ ngay từ đầu.

Thẩm quyền và trình tự giải quyết

Pháp luật quy định các chủ thể có thẩm quyền giải quyết tranh chấp lao động tập thể gồm: hòa giải viên lao động, Hội đồng trọng tài lao động và Tòa án nhân dân. Nguyên tắc chung là:

  • Cả hai loại tranh chấp tập thể đều phải trải qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động trước; đây là thủ tục bắt buộc mang tính tiền tố tụng.
  • Đối với tranh chấp tập thể về quyền, nếu hòa giải không thành hoặc một bên không thực hiện thỏa thuận đã hòa giải, các bên có quyền yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân.
  • Đối với tranh chấp tập thể về lợi ích, nếu hòa giải không thành, các bên có thể yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết; loại tranh chấp này không thuộc thẩm quyền của Tòa án. Trường hợp không lựa chọn trọng tài hoặc trọng tài không giải quyết được, tổ chức đại diện người lao động có quyền tiến hành thủ tục để đình công theo đúng trình tự luật định.

Việc tuân thủ đúng trình tự đặc biệt quan trọng, vì đình công không đúng quy định về trình tự, thủ tục có thể bị Tòa án tuyên là bất hợp pháp, kéo theo trách nhiệm bồi thường và xử lý kỷ luật.

Trình tự đình công hợp pháp

Đình công là biện pháp cuối cùng và chỉ hợp pháp khi phát sinh từ tranh chấp lao động tập thể về lợi ích, sau khi đã qua các bước giải quyết mà không đạt kết quả. Về nguyên tắc, trình tự đình công hợp pháp bao gồm các bước cơ bản: tổ chức đại diện người lao động lấy ý kiến về đình công; ra quyết định đình công và thông báo trước cho người sử dụng lao động, cơ quan quản lý nhà nước về lao động cấp tỉnh và tổ chức công đoàn cấp trên trong thời hạn luật định; sau đó mới tiến hành đình công. Việc bỏ qua bất kỳ bước nào, hoặc đình công vì tranh chấp về quyền, đều có nguy cơ khiến cuộc đình công bị coi là bất hợp pháp.

Lưu ý thực tiễn cho doanh nghiệp

Phần lớn tranh chấp tập thể bắt nguồn từ những bất đồng nhỏ không được đối thoại kịp thời, hoặc từ việc doanh nghiệp không thực hiện đúng thỏa ước, nội quy đã ban hành. Doanh nghiệp nên duy trì cơ chế đối thoại định kỳ tại nơi làm việc, thương lượng tập thể minh bạch, ban hành nội quy và thỏa ước rõ ràng, đồng thời phản hồi kịp thời các kiến nghị của tập thể lao động để giảm thiểu mâu thuẫn. Khi tranh chấp đã phát sinh, việc phối hợp thiện chí trong quá trình hòa giải thường mang lại kết quả tốt hơn nhiều so với việc kéo dài đối đầu. Các nội dung liên quan có thể xem thêm trong chuyên mục hợp đồng lao động.

Câu hỏi thường gặp

Người lao động cá nhân có thể tự khởi kiện tranh chấp tập thể không?

Không. Tranh chấp tập thể gắn với tổ chức đại diện người lao động và lợi ích chung của tập thể; cá nhân chỉ có thể theo đuổi tranh chấp cá nhân của riêng mình theo trình tự riêng dành cho tranh chấp cá nhân.

Đình công có phải là bước đầu tiên khi có tranh chấp tập thể về lợi ích?

Không. Đình công chỉ được tiến hành sau khi đã qua hòa giải, và không lựa chọn hoặc trọng tài không giải quyết được, đồng thời phải tuân thủ đầy đủ trình tự lấy ý kiến, ra quyết định và thông báo theo luật định.

Tòa án có giải quyết mọi tranh chấp lao động tập thể không?

Không. Tòa án chỉ giải quyết tranh chấp tập thể về quyền. Tranh chấp tập thể về lợi ích không thuộc thẩm quyền của Tòa án mà được giải quyết qua hòa giải, trọng tài lao động và cơ chế đình công hợp pháp.

Thủ tục hòa giải có bắt buộc với tranh chấp tập thể không?

Có. Cả tranh chấp tập thể về quyền và về lợi ích đều bắt buộc phải qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động trước khi chuyển sang các bước tiếp theo.

Đình công bất hợp pháp gây hậu quả gì cho người lao động?

Đình công không đúng trình tự, thủ tục có thể bị Tòa án tuyên là bất hợp pháp. Khi đó, tổ chức và người tham gia có thể phải chịu trách nhiệm, bao gồm nghĩa vụ bồi thường thiệt hại và bị xử lý kỷ luật theo quy định pháp luật hiện hành.

Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Doanh nghiệp và người lao động nên liên hệ luật sư MULTILAW để được tư vấn chính xác theo hồ sơ thực tế.