Vì sao cần quản lý di sản thừa kế

Khi một người qua đời, tài sản họ để lại (di sản) không thể chia ngay lập tức mà thường phải trải qua giai đoạn xác định người thừa kế, thực hiện nghĩa vụ tài chính và thỏa thuận phân chia. Trong khoảng thời gian này, di sản cần được bảo quản để tránh thất thoát, hư hỏng, bị chiếm đoạt hoặc phát sinh tranh chấp giữa các đồng thừa kế. Vì vậy, pháp luật đặt ra chế định người quản lý di sản. Đây là vấn đề thực tiễn quan trọng nhưng nhiều gia đình chưa nắm rõ, dẫn đến mâu thuẫn không đáng có, thậm chí phải khởi kiện ra tòa án.

Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết; kể từ thời điểm này, quyền và nghĩa vụ liên quan đến di sản bắt đầu được đặt ra, trong đó có việc quản lý di sản cho đến khi hoàn tất phân chia.

Người quản lý di sản là ai

Bộ luật Dân sự 2015 quy định về người quản lý di sản tại Điều 616. Theo đó, người quản lý di sản có thể là:

  • Người được chỉ định trong di chúc: người lập di chúc có quyền chỉ định người quản lý di sản. Đây là ưu tiên cao nhất, thể hiện ý chí của người để lại di sản.
  • Người do những người thừa kế thỏa thuận cử ra: khi di chúc không chỉ định người quản lý hoặc không có di chúc, các đồng thừa kế thỏa thuận cử người quản lý di sản.
  • Người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản: trong trường hợp chưa xác định được người quản lý theo hai cách trên, người đang thực tế nắm giữ di sản tiếp tục quản lý cho đến khi những người thừa kế cử được người khác.

Nếu chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có người quản lý, thì di sản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý theo quy định của pháp luật. Quy định này bảo đảm không có khoảng trống về trách nhiệm trông giữ tài sản trong mọi tình huống.

Nghĩa vụ của người quản lý di sản

Theo Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản có các nghĩa vụ chính:

  • Lập danh mục di sản; thu hồi tài sản thuộc di sản của người chết mà người khác đang chiếm hữu, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
  • Bảo quản di sản; không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc định đoạt tài sản bằng hình thức khác nếu không được những người thừa kế đồng ý bằng văn bản.
  • Thông báo về tình trạng di sản cho những người thừa kế.
  • Bồi thường thiệt hại nếu vi phạm nghĩa vụ của mình mà gây thiệt hại cho di sản hoặc cho người thừa kế.
  • Giao lại di sản theo yêu cầu của người thừa kế.

Riêng đối với người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản (nhóm thứ ba nêu trên), nghĩa vụ được điều chỉnh phù hợp: tiếp tục quản lý, bảo quản di sản, thông báo cho người thừa kế và giao lại di sản khi được yêu cầu. Việc phân định rõ nghĩa vụ giúp ràng buộc trách nhiệm và tạo cơ sở xử lý khi có thiệt hại.

Quyền của người quản lý di sản

Bên cạnh nghĩa vụ, Điều 618 Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận các quyền của người quản lý di sản, tiêu biểu:

  • Đại diện cho những người thừa kế trong quan hệ với người thứ ba liên quan đến di sản (trừ trường hợp người quản lý là người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản thì phạm vi quyền được xác định phù hợp).
  • Được hưởng thù lao theo thỏa thuận với những người thừa kế.
  • Được thanh toán chi phí bảo quản di sản hợp lý.

Trường hợp không đạt được thỏa thuận về mức thù lao với những người thừa kế, người quản lý di sản vẫn được hưởng một khoản thù lao hợp lý. Quy định này bảo đảm sự cân bằng giữa trách nhiệm và quyền lợi của người đứng ra trông giữ tài sản chung.

Trình tự thực hiện nghĩa vụ tài sản trước khi chia

Một điểm thực tiễn quan trọng là di sản có thể phải dùng để thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trước khi phần còn lại được chia cho các thừa kế. Theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Pháp luật cũng quy định thứ tự ưu tiên thanh toán các khoản như chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, các khoản nợ, thuế và nghĩa vụ tài chính khác.

Vì vậy, người quản lý di sản đóng vai trò then chốt trong giai đoạn này: kiểm kê chính xác, giữ nguyên hiện trạng và phối hợp với các thừa kế để thanh toán nghĩa vụ đúng thứ tự, tránh việc chia trước rồi phát sinh tranh chấp với chủ nợ hoặc cơ quan thuế.

Lưu ý thực tiễn

  • Nên lập biên bản kiểm kê di sản có chữ ký của các đồng thừa kế ngay từ đầu để làm căn cứ, hạn chế tranh cãi về khối lượng và hiện trạng tài sản.
  • Người quản lý không được tự ý định đoạt di sản; mọi giao dịch chuyển dịch tài sản cần sự đồng ý bằng văn bản của những người thừa kế.
  • Di sản có thể phải dùng để thanh toán nghĩa vụ tài chính của người chết (nợ, thuế) trước khi chia; cần tách bạch phần dùng thanh toán nghĩa vụ và phần còn lại để chia.
  • Cần lưu ý thời hiệu thừa kế theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 (thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế) để không bỏ lỡ quyền yêu cầu chia.

Để tránh tranh chấp về sau, các đồng thừa kế nên minh bạch trong việc kiểm kê và bảo quản tài sản, đồng thời tìm hiểu quy trình chia thừa kế tiếp theo. Bạn có thể tham khảo thừa kế theo pháp luật: ba hàng thừa kế và nguyên tắc chia và thủ tục khai nhận di sản thừa kế: công chứng và phân chia để nắm các bước sau giai đoạn quản lý di sản.

Câu hỏi thường gặp

Nếu không có di chúc thì ai quản lý di sản?

Khi không có di chúc hoặc di chúc không chỉ định người quản lý, những người thừa kế thỏa thuận cử người quản lý di sản. Trong thời gian chưa cử được, người đang thực tế chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý cho đến khi cử được người khác.

Người quản lý di sản có được bán tài sản để chia tiền không?

Không được tự ý. Người quản lý chỉ được định đoạt di sản khi có sự đồng ý bằng văn bản của những người thừa kế. Nếu tự ý bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp và gây thiệt hại thì phải bồi thường theo Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015.

Người quản lý di sản có được trả công không?

Có. Người quản lý di sản được hưởng thù lao theo thỏa thuận với các thừa kế và được thanh toán chi phí bảo quản hợp lý. Nếu không thỏa thuận được về mức thù lao, người quản lý vẫn được hưởng một khoản thù lao hợp lý theo Điều 618 Bộ luật Dân sự 2015.

Con nợ của người đã mất có được yêu cầu thanh toán từ di sản không?

Có. Di sản được dùng để thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản, theo thứ tự ưu tiên thanh toán mà pháp luật quy định, trước khi phần còn lại được chia cho những người thừa kế.

Nhiều người thừa kế không thống nhất được người quản lý thì sao?

Khi các đồng thừa kế không thỏa thuận được, trước mắt người đang thực tế nắm giữ di sản tiếp tục quản lý; nếu phát sinh tranh chấp về quản lý hoặc phân chia, các bên có quyền yêu cầu tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.

Việc quản lý và phân chia di sản phụ thuộc vào tình huống cụ thể của từng gia đình và loại tài sản. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Để được hỗ trợ chính xác theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của MULTILAW.