Quyền thừa kế của con nuôi và con riêng theo pháp luật

Con nuôi, con riêng có được thừa kế không?

Trong nhiều gia đình, bên cạnh con đẻ còn có con nuôi hoặc con riêng của vợ, chồng từ mối quan hệ trước. Khi cha mẹ qua đời, câu hỏi thường đặt ra là những người con này có được hưởng di sản hay không, và ở mức độ nào. Đây là vấn đề nhạy cảm, dễ phát sinh tranh chấp giữa các thành viên trong gia đình, đặc biệt khi tài sản có giá trị lớn như nhà, đất. Pháp luật dân sự Việt Nam có quy định riêng cho từng nhóm, dựa trên tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi và mối quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng trên thực tế. Việc hiểu đúng các quy định này giúp các bên xác định quyền lợi và chuẩn bị chứng cứ phù hợp.

Căn cứ pháp lý

Vấn đề quyền thừa kế của con nuôi, con riêng được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự 2015, cụ thể:

• Điều 651 xác định hàng thừa kế theo pháp luật, trong đó hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
• Điều 653 quy định về quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi và cha đẻ, mẹ đẻ.
• Điều 654 quy định về quan hệ thừa kế giữa con riêng và bố dượng, mẹ kế.

Ngoài ra, tính hợp pháp của việc nuôi con nuôi còn liên quan đến Luật Nuôi con nuôi 2010 và các quy định về đăng ký nuôi con nuôi. Đây là cơ sở để phân biệt con nuôi hợp pháp với quan hệ nuôi dưỡng trên thực tế nhưng chưa được pháp luật công nhận.

Quyền thừa kế của con nuôi

Theo Điều 653, con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau. Đây là hệ quả của việc pháp luật thừa nhận quan hệ cha mẹ nuôi và con nuôi hợp pháp có giá trị tương đương quan hệ cha mẹ và con đẻ về mặt quyền và nghĩa vụ. Cùng với đó, Điều 651 xếp con nuôi vào hàng thừa kế thứ nhất, ngang hàng với con đẻ.

Một điểm quan trọng: con nuôi hợp pháp vẫn giữ quan hệ thừa kế với cha đẻ, mẹ đẻ của mình. Nói cách khác, con nuôi có thể được thừa kế ở cả hai phía — cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ — nếu đáp ứng điều kiện luật định. Con nuôi cũng có quan hệ thừa kế theo pháp luật với những người thân thích khác theo quy định về hàng thừa kế, tương tự con đẻ.

Điều kiện cốt lõi là việc nuôi con nuôi phải hợp pháp, tức là được đăng ký theo quy định của pháp luật về nuôi con nuôi. Trường hợp nuôi con nuôi thực tế nhưng không đăng ký (nuôi con nuôi trên thực tế) có thể phát sinh vướng mắc khi xác định quyền thừa kế; pháp luật có ghi nhận một số trường hợp nuôi con nuôi thực tế phát sinh trước thời điểm nhất định được công nhận theo quy định và hướng dẫn chuyển tiếp, nhưng đây là vấn đề phức tạp, cần xem xét cụ thể từng hồ sơ.

Con nuôi hợp pháp thuộc hàng thừa kế thứ nhất cùng với con đẻ; tham khảo thêm ba hàng thừa kế và nguyên tắc chia theo pháp luật để hình dung vị trí của con nuôi trong việc phân chia di sản.

Quyền thừa kế của con riêng

Con riêng là con của một bên vợ hoặc chồng với người khác trước hoặc ngoài quan hệ hôn nhân hiện tại. Theo Điều 654, con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau, và còn được thừa kế theo quy định về thừa kế thế vị và quan hệ thừa kế giữa con nuôi với cha mẹ nuôi trong các trường hợp tương ứng.

Như vậy, quyền thừa kế giữa con riêng và bố dượng, mẹ kế không tự động phát sinh chỉ vì quan hệ hôn nhân của cha hoặc mẹ, mà phụ thuộc vào thực tế chăm sóc, nuôi dưỡng như cha con, mẹ con. Đây là điểm khác biệt căn bản so với quan hệ con nuôi hợp pháp. Việc chứng minh mối quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng (thông qua lời khai nhân chứng, quá trình sống chung, việc chăm sóc lúc ốm đau, chu cấp học hành, sinh hoạt...) có ý nghĩa quyết định khi phát sinh tranh chấp về di sản.

Bên cạnh đó, con riêng luôn giữ quan hệ thừa kế với cha đẻ, mẹ đẻ của mình theo nguyên tắc chung, không phụ thuộc vào việc cha hoặc mẹ có tái hôn hay không.

So sánh nhanh con nuôi và con riêng

Lưu ý thực tiễn khi phân chia

• Chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ: quyết định công nhận nuôi con nuôi, giấy khai sinh, sổ hộ khẩu cũ, các bằng chứng về việc chăm sóc, nuôi dưỡng, hình ảnh, lời khai người làm chứng.
• Phân biệt con nuôi hợp pháp và con nuôi thực tế: chỉ con nuôi hợp pháp mới có cơ sở vững chắc về quyền thừa kế; con nuôi thực tế cần được công nhận theo quy định mới có căn cứ.
• Lưu ý quan hệ hai chiều: con nuôi, con riêng được thừa kế của cha mẹ nuôi/bố dượng, mẹ kế thì ngược lại, cha mẹ nuôi/bố dượng, mẹ kế cũng có thể thừa kế của con trong điều kiện tương ứng.
• Cân nhắc lập di chúc: nếu muốn để lại tài sản cho con nuôi, con riêng một cách rõ ràng và hạn chế tranh chấp, người có tài sản nên lập di chúc; xem hướng dẫn lập di chúc hợp pháp theo BLDS 2015.

Câu hỏi thường gặp

Con nuôi có được thừa kế của cả cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ không?

Có. Con nuôi hợp pháp được thừa kế di sản của cha mẹ nuôi và đồng thời vẫn giữ quan hệ thừa kế với cha đẻ, mẹ đẻ của mình theo Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015.

Nuôi con nuôi không đăng ký thì con có được thừa kế không?

Việc nuôi con nuôi không đăng ký theo pháp luật có thể gây khó khăn trong việc xác định quyền thừa kế. Một số trường hợp nuôi con nuôi thực tế có thể được công nhận theo quy định chuyển tiếp, nhưng cần xem xét cụ thể và thường phải chứng minh, nên tham khảo ý kiến luật sư.

Con riêng của chồng có được thừa kế của người vợ kế không?

Chỉ khi giữa con riêng và mẹ kế có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như mẹ con thì mới được thừa kế di sản của nhau, theo Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015. Quan hệ này phải được chứng minh trên thực tế.

Con riêng có mất quyền thừa kế với cha mẹ đẻ khi mẹ tái hôn không?

Không. Con riêng vẫn giữ nguyên quan hệ thừa kế với cha đẻ, mẹ đẻ của mình, bất kể việc cha hoặc mẹ tái hôn.

Con nuôi và con đẻ có được chia di sản bằng nhau không?

Khi chia theo pháp luật, con nuôi hợp pháp và con đẻ đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có di chúc định đoạt khác hoặc có căn cứ khác theo quy định.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể và không cam kết kết quả vụ việc. Để xác định quyền thừa kế của con nuôi, con riêng theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của Công ty Luật TNHH MULTILAW.