Vì sao quyền đối với hình ảnh ngày càng quan trọng

Trong thời đại mạng xã hội và quảng cáo trực tuyến, hình ảnh cá nhân có thể bị chụp, chia sẻ, cắt ghép và sử dụng cho mục đích thương mại chỉ trong vài giây. Việc sử dụng trái phép hình ảnh không chỉ xâm phạm quyền nhân thân mà còn có thể gây thiệt hại về uy tín, danh dự và kinh tế cho người bị dùng ảnh. Bài viết phân tích quyền của cá nhân đối với hình ảnh theo pháp luật dân sự hiện hành và cách bảo vệ quyền lợi khi bị xâm phạm.

Căn cứ pháp lý: Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015

Quyền của cá nhân đối với hình ảnh được quy định tại Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là một quyền nhân thân, thể hiện quyền tự quyết của cá nhân đối với việc hình ảnh của mình được ghi lại và sử dụng như thế nào.

Theo khoản 1 Điều 32, cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình. Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý. Đặc biệt, việc sử dụng hình ảnh của người khác vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao cho người có hình ảnh, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Quy định này đặt ra nguyên tắc nền tảng: dùng ảnh của người khác, về nguyên tắc, phải có sự đồng ý; dùng để kinh doanh còn phải trả tiền.

Nguyên tắc: phải có sự đồng ý của người có hình ảnh

Từ khoản 1 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 có thể rút ra các nguyên tắc thực tiễn:

  • Đồng ý là điều kiện tiên quyết: Bất kỳ ai muốn sử dụng hình ảnh của một cá nhân đều phải được cá nhân đó đồng ý, dù là đăng lên mạng xã hội, in ấn tài liệu hay dùng trong sản phẩm truyền thông.
  • Mục đích thương mại phải trả thù lao: Nếu sử dụng hình ảnh vào mục đích kinh doanh, quảng cáo, người sử dụng phải trả thù lao cho người có hình ảnh, trừ khi hai bên có thỏa thuận khác.
  • Sự đồng ý nên được thể hiện rõ ràng: Trên thực tế, để tránh tranh chấp, sự đồng ý nên được lập thành văn bản, trong đó nêu rõ phạm vi, thời hạn và mục đích sử dụng hình ảnh.

Đối với người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, việc sử dụng hình ảnh cần có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật của họ.

Các trường hợp sử dụng hình ảnh không cần đồng ý

Khoản 2 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 quy định hai nhóm trường hợp việc sử dụng hình ảnh không cần có sự đồng ý của người có hình ảnh hoặc người đại diện theo pháp luật của họ:

  • Vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng: Hình ảnh được sử dụng phục vụ các lợi ích chung của xã hội.
  • Từ các hoạt động công cộng: Hình ảnh được sử dụng từ các hoạt động công cộng, bao gồm hội nghị, hội thảo, hoạt động thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động công cộng khác, với điều kiện không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.

Cần lưu ý rằng ngay cả trong trường hợp được miễn xin phép, việc sử dụng vẫn phải tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Nếu việc sử dụng gây tổn hại đến những giá trị này, người có hình ảnh vẫn có quyền yêu cầu bảo vệ.

Hậu quả pháp lý khi sử dụng hình ảnh trái phép

Khoản 3 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 trao cho người có hình ảnh công cụ pháp lý mạnh mẽ. Khi việc sử dụng hình ảnh vi phạm quy định tại Điều này, người có hình ảnh có quyền yêu cầu Tòa án ra quyết định buộc người vi phạm, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phải:

  • Thu hồi, tiêu hủy hình ảnh;
  • Chấm dứt việc sử dụng hình ảnh;
  • Bồi thường thiệt hại;
  • Áp dụng các biện pháp xử lý khác theo quy định của pháp luật.

Về bồi thường thiệt hại, người bị xâm phạm có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại vật chất phát sinh và khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần, tương tự cơ chế bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín. Ngoài con đường dân sự, tùy mức độ vi phạm, hành vi sử dụng hình ảnh để bôi nhọ, vu khống hoặc trục lợi còn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật hiện hành. Người đọc nên kiểm tra văn bản mới nhất về mức phạt cụ thể.

Sử dụng hình ảnh trong hoạt động thương mại và quảng cáo

Doanh nghiệp sử dụng hình ảnh người mẫu, nhân viên, khách hàng trong quảng cáo, bao bì, website cần đặc biệt thận trọng. Theo nguyên tắc tại Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015, việc sử dụng vì mục đích thương mại đòi hỏi sự đồng ý và trả thù lao. Một số khuyến nghị:

  • Ký hợp đồng sử dụng hình ảnh rõ ràng về phạm vi (kênh, khu vực), thời hạn, mục đích và mức thù lao.
  • Không tự ý gia hạn hay mở rộng phạm vi sử dụng ngoài thỏa thuận ban đầu.
  • Thận trọng với hình ảnh khách hàng, người dùng thu thập qua nền tảng số, cần gắn với cơ chế đồng ý minh bạch.

Vấn đề này liên quan mật thiết đến pháp luật về thương mại điện tử và bảo vệ dữ liệu cá nhân cho doanh nghiệp, bởi hình ảnh cá nhân thường là một dạng dữ liệu cá nhân được pháp luật bảo vệ.

Bảo vệ hình ảnh của trẻ em

Hình ảnh của trẻ em được pháp luật bảo vệ chặt chẽ hơn. Ngoài Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015, pháp luật về trẻ em còn đặt ra yêu cầu về bảo vệ thông tin, hình ảnh của trẻ em trên môi trường mạng. Việc đăng tải hình ảnh trẻ em, đặc biệt gắn với thông tin đời tư, cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ. Bạn đọc có thể tìm hiểu thêm về quy định pháp luật và biện pháp bảo vệ quyền trẻ em.

Lưu ý thực tiễn khi bị sử dụng hình ảnh trái phép

Khi phát hiện hình ảnh của mình bị sử dụng trái phép, bạn nên:

  • Thu thập chứng cứ ngay: chụp màn hình, lưu đường dẫn, ghi nhận thời điểm và ngữ cảnh sử dụng; cân nhắc lập vi bằng nếu tính chất nghiêm trọng.
  • Gửi yêu cầu chấm dứt và gỡ bỏ: liên hệ trực tiếp người vi phạm hoặc nền tảng để yêu cầu gỡ, đây thường là bước giải quyết nhanh.
  • Xác định thiệt hại: nếu bị dùng cho mục đích thương mại, thu thập tài liệu chứng minh giá trị thương mại và thiệt hại phát sinh.
  • Khởi kiện khi cần: nếu thương lượng không thành, khởi kiện yêu cầu Tòa án buộc thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt sử dụng và bồi thường theo khoản 3 Điều 32.

Câu hỏi thường gặp

Đăng ảnh người khác lên Facebook mà không xin phép có vi phạm không?

Về nguyên tắc, việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý theo khoản 1 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015. Đăng ảnh người khác mà không được đồng ý có thể bị coi là xâm phạm quyền đối với hình ảnh, trừ các trường hợp được miễn tại khoản 2 Điều 32.

Chụp ảnh tại sự kiện công cộng rồi đăng có cần xin phép không?

Theo khoản 2 Điều 32, hình ảnh được sử dụng từ các hoạt động công cộng như hội nghị, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật không cần đồng ý, với điều kiện không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.

Dùng ảnh người khác để quảng cáo bán hàng thì phải làm gì?

Việc sử dụng hình ảnh vì mục đích thương mại phải được người có hình ảnh đồng ý và phải trả thù lao, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Doanh nghiệp nên ký hợp đồng sử dụng hình ảnh rõ ràng để tránh tranh chấp.

Bị dùng ảnh trái phép có được đòi bồi thường không?

Có. Theo khoản 3 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015, người có hình ảnh có quyền yêu cầu Tòa án buộc chấm dứt sử dụng, thu hồi, tiêu hủy hình ảnh và bồi thường thiệt hại, bao gồm cả bù đắp tổn thất tinh thần.

Đăng ảnh con của người khác có bị xử lý không?

Hình ảnh của trẻ em được bảo vệ đặc biệt. Việc sử dụng cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ; nếu vi phạm có thể bị xử lý theo pháp luật dân sự và pháp luật về trẻ em, thậm chí bị xử phạt hành chính.

Kết luận

Quyền của cá nhân đối với hình ảnh theo Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra nguyên tắc rõ ràng: sử dụng hình ảnh người khác phải được đồng ý, dùng cho thương mại phải trả thù lao, và người bị xâm phạm có quyền yêu cầu chấm dứt, tiêu hủy, bồi thường.

Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho từng trường hợp cụ thể. Nếu hình ảnh của bạn bị sử dụng trái phép hoặc doanh nghiệp cần xây dựng quy trình sử dụng hình ảnh hợp pháp, hãy liên hệ đội ngũ luật sư của Công ty Luật TNHH MULTILAW để được hỗ trợ.