Giao dịch dân sự vô hiệu và hậu quả pháp lý

Giao dịch dân sự vô hiệu là gì?

Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Khi một giao dịch không đáp ứng các điều kiện có hiệu lực do pháp luật quy định, giao dịch đó bị coi là vô hiệu và, về nguyên tắc, không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của các bên kể từ thời điểm xác lập. Chế định này được quy định tại Bộ luật Dân sự 2015 và có ý nghĩa thực tiễn rất lớn, bởi trong đời sống, nhiều giao dịch mua bán nhà đất, vay mượn, tặng cho, chuyển nhượng cổ phần... về sau bị tranh chấp và một bên yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu để giành lại quyền lợi.

Điều kiện có hiệu lực của giao dịch

Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự có hiệu lực khi đáp ứng đủ các điều kiện:

• Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập.
• Chủ thể tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện.
• Mục đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
• Hình thức của giao dịch phù hợp với quy định trong trường hợp luật có quy định hình thức là điều kiện có hiệu lực.

Thiếu một trong các điều kiện về chủ thể, sự tự nguyện, mục đích và nội dung có thể dẫn đến giao dịch vô hiệu. Riêng điều kiện về hình thức được xử lý mềm dẻo hơn theo cơ chế công nhận hiệu lực trong một số trường hợp, sẽ phân tích ở phần dưới.

Các trường hợp vô hiệu theo BLDS 2015

Bộ luật Dân sự 2015 quy định nhiều trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu, tiêu biểu gồm:

Ngoài ra, cần lưu ý sự phân biệt giữa vô hiệu toàn bộ và vô hiệu từng phần. Giao dịch vô hiệu từng phần khi một phần nội dung của giao dịch vô hiệu nhưng không ảnh hưởng đến hiệu lực của phần còn lại; khi đó chỉ phần vi phạm bị vô hiệu, phần còn lại vẫn có hiệu lực thi hành.

Vô hiệu do vi phạm hình thức và cơ chế công nhận

Đối với vi phạm về hình thức, BLDS 2015 có bước tiến quan trọng khi thiết lập cơ chế công nhận hiệu lực của giao dịch trong một số trường hợp. Cụ thể, khi giao dịch được xác lập bằng văn bản nhưng vi phạm quy định bắt buộc về công chứng, chứng thực mà một bên hoặc các bên đã thực hiện được ít nhất hai phần ba nghĩa vụ trong giao dịch, thì theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, Tòa án ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch đó. Quy định này hạn chế việc lợi dụng lỗi hình thức để lật kèo, bội tín, đồng thời bảo vệ giao dịch đã được thực hiện trên thực tế một cách thiện chí.

Hậu quả pháp lý của giao dịch vô hiệu

Về hậu quả, Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: giao dịch dân sự vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập. Khi giao dịch vô hiệu:

• Các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.
• Nếu không thể hoàn trả bằng hiện vật thì trị giá thành tiền để hoàn trả.
• Bên ngay tình trong việc thu hoa lợi, lợi tức không phải hoàn trả hoa lợi, lợi tức đó.
• Bên có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Việc giải quyết hậu quả liên quan đến quyền nhân thân do luật quy định. Trên thực tế, khâu khó nhất khi giải quyết hậu quả của giao dịch vô hiệu là định giá tài sản để hoàn trả (nhất là bất động sản có biến động giá lớn) và xác định mức độ lỗi của mỗi bên để phân chia thiệt hại. Đây là lý do nhiều tranh chấp về giao dịch vô hiệu kéo dài qua nhiều cấp xét xử.

Bảo vệ người thứ ba ngay tình

Một nội dung quan trọng khác là bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch vô hiệu, được quy định tại Điều 133 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng đối tượng của giao dịch là tài sản không phải đăng ký đã được chuyển giao cho người thứ ba ngay tình, thì giao dịch với người thứ ba vẫn có hiệu lực. Đối với tài sản phải đăng ký mà đã được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, sau đó chuyển giao cho người thứ ba ngay tình dựa vào việc đăng ký đó, thì giao dịch với người thứ ba cũng được bảo vệ theo điều kiện luật định. Quy định này bảo đảm an toàn giao dịch và niềm tin vào hệ thống đăng ký, dù chủ sở hữu ban đầu vẫn có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả, bồi thường.

Thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu

Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu khác nhau tùy trường hợp. Với các trường hợp như do người chưa thành niên xác lập, do nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, không tuân thủ hình thức, hoặc do người xác lập không nhận thức, làm chủ được hành vi, thời hiệu yêu cầu là 02 năm kể từ thời điểm luật định (thường là thời điểm người xác lập biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập do các lý do trên). Hết thời hiệu này mà không có yêu cầu tuyên bố vô hiệu thì giao dịch có hiệu lực.

Riêng giao dịch vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội và do giả tạo thì không bị hạn chế về thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu. Việc phân biệt nhóm có thời hiệu và nhóm không có thời hiệu có ý nghĩa quyết định đối với khả năng khởi kiện, do đó cần đánh giá đúng bản chất trường hợp vô hiệu ngay từ đầu.

Lưu ý thực tiễn và cách phòng ngừa

Để hạn chế rủi ro giao dịch bị tuyên vô hiệu, các bên nên:

• Kiểm tra kỹ tư cách chủ thể: năng lực hành vi, thẩm quyền đại diện, tình trạng hôn nhân với tài sản chung.
• Bảo đảm sự tự nguyện thực chất, tránh mọi hình thức ép buộc, lừa dối, cung cấp thông tin sai lệch.
• Rà soát nội dung không vi phạm điều cấm, không nhằm che giấu giao dịch khác hay trốn tránh nghĩa vụ.
• Tuân thủ đúng hình thức bắt buộc (lập văn bản, công chứng, chứng thực, đăng ký) khi luật yêu cầu.

Bạn có thể tham khảo thêm điều kiện có hiệu lực của hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015, các trường hợp cụ thể trong bài hợp đồng vô hiệu và hậu quả pháp lý theo BLDS 2015 và nội dung về đại diện theo ủy quyền, hợp đồng ủy quyền và phạm vi pháp lý.

Câu hỏi thường gặp

Giao dịch vô hiệu thì tiền đã trả có lấy lại được không?

Về nguyên tắc, khi giao dịch vô hiệu các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, khôi phục tình trạng ban đầu. Nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì quy đổi thành tiền để hoàn trả; bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường tương ứng.

Hợp đồng chỉ vi phạm về hình thức có luôn vô hiệu không?

Không hẳn. BLDS 2015 cho phép Tòa án công nhận hiệu lực của giao dịch vi phạm hình thức trong trường hợp một bên hoặc các bên đã thực hiện được ít nhất hai phần ba nghĩa vụ và có yêu cầu, nhằm bảo vệ giao dịch đã thực hiện trên thực tế.

Có thời hạn để yêu cầu tuyên vô hiệu không?

Có, thường là 02 năm với nhiều trường hợp như nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa, người chưa thành niên xác lập, vi phạm hình thức. Tuy nhiên, giao dịch vô hiệu do vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội hoặc do giả tạo thì không bị hạn chế thời hiệu.

Người mua ngay tình có bị mất tài sản khi giao dịch trước đó vô hiệu không?

Không nhất thiết. Theo Điều 133 BLDS 2015, người thứ ba ngay tình được bảo vệ trong các điều kiện luật định, đặc biệt với tài sản phải đăng ký đã được đăng ký hợp lệ. Chủ sở hữu ban đầu có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả, bồi thường.

Vô hiệu từng phần khác vô hiệu toàn bộ thế nào?

Vô hiệu từng phần chỉ làm mất hiệu lực phần nội dung vi phạm, phần còn lại của giao dịch vẫn có hiệu lực nếu không bị ảnh hưởng. Vô hiệu toàn bộ làm cả giao dịch không có giá trị pháp lý kể từ thời điểm xác lập.

Kết luận

Nắm rõ điều kiện có hiệu lực, các trường hợp vô hiệu, hậu quả pháp lý và thời hiệu giúp các bên phòng ngừa rủi ro và bảo vệ quyền lợi khi tham gia giao dịch dân sự. Khi phát sinh tranh chấp về hiệu lực giao dịch, nên tham vấn chuyên môn sớm để đánh giá đúng bản chất và lựa chọn phương án xử lý phù hợp.

Nội dung trên mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Để được hỗ trợ chính xác theo hồ sơ thực tế, vui lòng liên hệ luật sư MULTILAW.