Chế độ kế toán áp dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Vì sao doanh nghiệp nhỏ và vừa cần hiểu đúng chế độ kế toán áp dụng

Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam, nhưng nguồn lực dành cho bộ máy kế toán thường hạn chế. Việc lựa chọn và áp dụng đúng chế độ kế toán không chỉ là yêu cầu tuân thủ pháp luật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thông tin tài chính, nghĩa vụ thuế và khả năng minh bạch với đối tác, ngân hàng. Áp dụng sai chế độ kế toán có thể dẫn đến báo cáo tài chính không hợp lệ, bị loại chi phí, hoặc bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế toán.

Căn cứ pháp lý

Chế độ kế toán doanh nghiệp nhỏ và vừa được điều chỉnh bởi hệ thống văn bản sau:

• Luật Kế toán 2015 (Luật số 88/2015/QH13) — đạo luật gốc quy định nguyên tắc kế toán, chứng từ kế toán, tài khoản, sổ kế toán, báo cáo tài chính và trách nhiệm của người làm kế toán, kế toán trưởng.
• Thông tư 133/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính — hướng dẫn chế độ kế toán áp dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là văn bản trung tâm quy định hệ thống tài khoản, chứng từ, sổ sách và biểu mẫu báo cáo tài chính dành riêng cho nhóm doanh nghiệp này.
• Thông tư 200/2014/TT-BTC — chế độ kế toán doanh nghiệp áp dụng chung (thường cho doanh nghiệp quy mô lớn), mà doanh nghiệp nhỏ và vừa được quyền lựa chọn áp dụng nếu phù hợp.
• Đối với doanh nghiệp siêu nhỏ, Bộ Tài chính có hướng dẫn riêng về chế độ kế toán áp dụng cho nhóm này. Doanh nghiệp cần kiểm tra văn bản hướng dẫn mới nhất để xác định biểu mẫu và phương pháp phù hợp.

Do khung pháp lý kế toán được cập nhật theo từng thời kỳ, doanh nghiệp nên rà soát hiệu lực và các sửa đổi mới nhất trước khi áp dụng.

Tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa

Việc xác định một doanh nghiệp thuộc nhóm nhỏ và vừa dựa trên các tiêu chí về quy mô theo pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017 và nghị định hướng dẫn). Các tiêu chí cơ bản gồm:

• Số lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm.
• Tổng doanh thu của năm hoặc tổng nguồn vốn.

Doanh nghiệp được phân thành ba nhóm: doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa. Ngưỡng cụ thể của từng tiêu chí lại khác nhau tùy theo lĩnh vực hoạt động — nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và công nghiệp, xây dựng có ngưỡng khác so với thương mại, dịch vụ. Vì các con số ngưỡng có thể được điều chỉnh, doanh nghiệp nên đối chiếu trực tiếp với nghị định hướng dẫn Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện hành để xác định chính xác nhóm quy mô của mình.

Lưu ý rằng tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa theo pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp và điều kiện áp dụng Thông tư 133/2016 không hoàn toàn trùng khớp trong mọi trường hợp; do đó, cần xem xét đồng thời cả hai hệ thống quy định.

Phạm vi áp dụng Thông tư 133/2016/TT-BTC

Thông tư 133/2016/TT-BTC áp dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa (bao gồm cả doanh nghiệp siêu nhỏ) thuộc mọi lĩnh vực, mọi thành phần kinh tế, trừ một số đối tượng đặc thù. Về nguyên tắc, những doanh nghiệp sau không thuộc phạm vi áp dụng bắt buộc của Thông tư 133/2016:

• Doanh nghiệp Nhà nước và doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu phần vốn chi phối.
• Công ty đại chúng theo quy định của pháp luật về chứng khoán.
• Hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã (áp dụng chế độ kế toán riêng).

Một điểm quan trọng: doanh nghiệp nhỏ và vừa được quyền lựa chọn áp dụng chế độ kế toán doanh nghiệp theo Thông tư 200/2014/TT-BTC thay vì Thông tư 133/2016, nếu xét thấy phù hợp với đặc điểm hoạt động và nhu cầu quản trị. Tuy nhiên, khi đã lựa chọn thì phải áp dụng nhất quán trong năm tài chính và thông báo cho cơ quan thuế quản lý.

Nội dung chính của chế độ kế toán doanh nghiệp nhỏ và vừa

Chế độ kế toán theo Thông tư 133/2016 được thiết kế theo hướng đơn giản hóa so với Thông tư 200/2014, phù hợp với năng lực của doanh nghiệp quy mô nhỏ. Các nội dung cấu thành gồm:

• Hệ thống tài khoản kế toán: được rút gọn, giảm bớt các tài khoản chi tiết so với chế độ kế toán doanh nghiệp lớn.
• Chứng từ kế toán: doanh nghiệp có thể tự thiết kế mẫu chứng từ phù hợp, nhưng phải bảo đảm đầy đủ các nội dung chủ yếu của chứng từ kế toán theo Luật Kế toán 2015.
• Sổ kế toán: doanh nghiệp được lựa chọn hình thức ghi sổ phù hợp và có thể áp dụng phần mềm kế toán.
• Báo cáo tài chính: hệ thống biểu mẫu báo cáo tài chính dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, với mức độ chi tiết phù hợp quy mô.

Nghĩa vụ báo cáo tài chính và thời hạn

Doanh nghiệp có nghĩa vụ lập và nộp báo cáo tài chính năm cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Luật Kế toán 2015 và pháp luật thuế. Bộ báo cáo tài chính của doanh nghiệp nhỏ và vừa thường bao gồm báo cáo tình hình tài chính, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, bản thuyết minh báo cáo tài chính và các mẫu biểu kèm theo tùy phương pháp áp dụng.

Việc nộp chậm, không nộp hoặc lập báo cáo tài chính sai lệch có thể bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế toán, với mức phạt được quy định trong văn bản pháp luật hiện hành.

Mối liên hệ với nghĩa vụ thuế và hóa đơn

Chế độ kế toán gắn chặt với nghĩa vụ thuế. Số liệu kế toán là cơ sở để kê khai thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng và các sắc thuế khác. Ngay sau khi thành lập, doanh nghiệp cần thực hiện đăng ký thuế ban đầu và triển khai hóa đơn điện tử cho doanh nghiệp mới. Bộ máy kế toán vận hành đúng ngay từ đầu là một trong những việc quan trọng cần làm sau khi thành lập doanh nghiệp, giúp tránh phát sinh sai sót dồn tích khó khắc phục về sau.

Lưu ý thực tiễn và rủi ro thường gặp

• Không tổ chức bộ máy kế toán hoặc không có người phụ trách kế toán: Luật Kế toán yêu cầu doanh nghiệp phải bố trí người làm kế toán đáp ứng tiêu chuẩn, và trong nhiều trường hợp phải có kế toán trưởng hoặc người phụ trách kế toán.
• Áp dụng lẫn lộn giữa hai chế độ kế toán: doanh nghiệp phải áp dụng nhất quán một chế độ trong năm tài chính, không được tùy tiện thay đổi giữa kỳ.
• Chứng từ không hợp lệ: chứng từ thiếu nội dung chủ yếu, không có chữ ký hợp lệ có thể bị loại khi quyết toán thuế.
• Xem nhẹ thuyết minh báo cáo tài chính: đây là bộ phận quan trọng giúp giải trình số liệu, tránh hiểu nhầm khi cơ quan thuế kiểm tra.
• Chuyển đổi quy mô: khi doanh nghiệp vượt ngưỡng nhỏ và vừa, cần xem xét chuyển sang chế độ kế toán phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp nhỏ và vừa bắt buộc dùng Thông tư 133/2016 hay được chọn?

Doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc phạm vi điều chỉnh áp dụng Thông tư 133/2016/TT-BTC, nhưng được quyền lựa chọn áp dụng Thông tư 200/2014/TT-BTC nếu phù hợp. Khi đã lựa chọn, phải áp dụng nhất quán trong năm tài chính và thông báo cho cơ quan thuế.

Doanh nghiệp siêu nhỏ áp dụng chế độ kế toán nào?

Doanh nghiệp siêu nhỏ có văn bản hướng dẫn chế độ kế toán riêng, đơn giản hơn. Doanh nghiệp siêu nhỏ cũng có thể lựa chọn áp dụng chế độ kế toán của doanh nghiệp nhỏ và vừa nếu đáp ứng điều kiện. Nên kiểm tra văn bản hướng dẫn mới nhất để xác định biểu mẫu phù hợp.

Doanh nghiệp nhỏ có bắt buộc phải có kế toán trưởng không?

Luật Kế toán 2015 yêu cầu doanh nghiệp phải bố trí người làm kế toán và người phụ trách kế toán, kế toán trưởng theo quy định. Đối với một số doanh nghiệp quy mô rất nhỏ, pháp luật cho phép bố trí người phụ trách kế toán thay cho kế toán trưởng. Doanh nghiệp cần đối chiếu quy định cụ thể áp dụng cho mình.

Không nộp báo cáo tài chính đúng hạn có bị phạt không?

Có. Việc chậm nộp, không nộp hoặc lập báo cáo tài chính không đúng quy định có thể bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế toán. Mức phạt thay đổi theo từng thời kỳ, doanh nghiệp nên kiểm tra văn bản pháp luật mới nhất.

Có thể thuê dịch vụ kế toán ngoài không?

Được. Pháp luật cho phép doanh nghiệp thuê dịch vụ làm kế toán, dịch vụ làm kế toán trưởng của tổ chức, cá nhân có đủ điều kiện hành nghề. Đây là giải pháp phổ biến giúp doanh nghiệp nhỏ tiết kiệm chi phí mà vẫn bảo đảm tuân thủ.

Kết luận

Chế độ kế toán cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tuy được thiết kế đơn giản hơn nhưng vẫn đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm túc các nguyên tắc của Luật Kế toán 2015 và Thông tư 133/2016. Lựa chọn đúng chế độ, tổ chức bộ máy kế toán phù hợp và lập báo cáo tài chính đầy đủ là nền tảng để doanh nghiệp phát triển bền vững và an toàn về pháp lý.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn pháp lý đối với trường hợp cụ thể. Để được hỗ trợ về chế độ kế toán, thuế và tuân thủ pháp luật, Quý doanh nghiệp vui lòng liên hệ đội ngũ luật sư của Công ty Luật TNHH MULTILAW.