Vi phạm hành chính về thuế và xử phạt: các hành vi và mức phạt cần biết

Vi phạm hành chính về thuế là gì

Vi phạm hành chính về thuế là hành vi có lỗi của tổ chức, cá nhân vi phạm quy định pháp luật về quản lý thuế nhưng chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự, và bị xử phạt hành chính theo quy định. Đây là lĩnh vực nhiều doanh nghiệp và cá nhân dễ mắc phải, thường xuất phát từ sơ suất trong kê khai, quản lý hóa đơn hoặc chậm nắm bắt quy định mới, chứ không phải lúc nào cũng do cố ý. Hiểu rõ các nhóm hành vi và nguyên tắc xử phạt giúp người nộp thuế chủ động tuân thủ, hạn chế rủi ro bị phạt, truy thu và phát sinh tiền chậm nộp.

Điểm cần nhấn mạnh là ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm về thuế. Cùng một hành vi (ví dụ trốn thuế) nhưng nếu số tiền và tính chất chưa đạt ngưỡng luật định thì bị xử phạt hành chính; vượt ngưỡng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Do đó, người nộp thuế cần thận trọng ngay từ khâu kê khai để không rơi vào vùng rủi ro.

Cơ sở pháp lý

Việc xử phạt vi phạm hành chính về thuế được điều chỉnh bởi hệ thống văn bản sau:

• Luật Quản lý thuế 2019 – quy định nghĩa vụ của người nộp thuế, thời hạn kê khai, nộp thuế, tiền chậm nộp và nguyên tắc xử lý vi phạm.
• Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (sửa đổi, bổ sung 2020) – nền tảng chung về nguyên tắc, thẩm quyền, thời hiệu, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ.
• Nghị định 125/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn (và các văn bản sửa đổi, bổ sung) – quy định cụ thể hành vi, mức phạt, biện pháp khắc phục hậu quả.

Vì mức phạt và một số quy định có thể được sửa đổi, người nộp thuế nên đối chiếu văn bản có hiệu lực tại thời điểm xảy ra hành vi để xác định đúng chế tài.

Các nhóm hành vi vi phạm phổ biến

Có thể phân thành các nhóm chính theo mức độ nghiêm trọng tăng dần:

• Vi phạm về thủ tục thuế: chậm nộp hồ sơ đăng ký thuế, thông báo thay đổi thông tin đăng ký thuế; chậm nộp hồ sơ khai thuế; khai không đầy đủ nội dung trong hồ sơ thuế nhưng chưa dẫn đến thiếu thuế.
• Khai sai dẫn đến thiếu số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được miễn, giảm, hoàn: sai sót về căn cứ tính thuế, doanh thu, chi phí, thuế suất làm giảm nghĩa vụ.
• Trốn thuế: sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp; không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ; bỏ ngoài sổ sách kế toán doanh thu; lập hồ sơ giả, khống để giảm nghĩa vụ thuế; không nộp hồ sơ đăng ký thuế, khai thuế nhằm không thực hiện nghĩa vụ.
• Vi phạm về hóa đơn: lập hóa đơn sai thời điểm, sai nội dung; làm mất, cháy, hỏng hóa đơn; sử dụng hóa đơn không đúng quy định.

Nguyên tắc và mức xử phạt

Một số nguyên tắc và mức phạt đáng lưu ý:

• Tiền chậm nộp tiền thuế: người nộp thuế nộp chậm phải trả tiền chậm nộp tính theo tỷ lệ 0,03%/ngày trên số tiền thuế chậm nộp theo Luật Quản lý thuế 2019. Đây là khoản bắt buộc mang tính bù đắp cho ngân sách, không phải hình thức phạt và không được miễn tùy tiện.
• Vi phạm thủ tục thuế: có thể bị phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền theo khung tùy hành vi và số ngày chậm, theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP.
• Khai sai dẫn đến thiếu thuế: ngoài truy thu số thuế thiếu và tiền chậm nộp, người nộp thuế còn bị phạt theo tỷ lệ trên số thuế khai thiếu (mức phổ biến theo nghị định là 20% số thuế khai thiếu).
• Trốn thuế: bị phạt tiền theo bội số từ 1 đến 3 lần số tiền thuế trốn, tùy tính chất, mức độ và tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ; đồng thời phải nộp đủ số thuế trốn.

Các mức phạt cụ thể được quy định chi tiết trong Nghị định 125/2020/NĐ-CP và có thể được điều chỉnh. Người nộp thuế nên đối chiếu văn bản có hiệu lực tại thời điểm xảy ra hành vi để xác định đúng mức phạt và biện pháp khắc phục.

Đối với tổ chức và cá nhân, cùng một hành vi có thể áp dụng khung tiền phạt khác nhau; thông thường mức phạt tiền đối với tổ chức cao hơn so với cá nhân, người nộp thuế cần lưu ý khi tự đánh giá rủi ro.

Bảng tóm tắt nhóm hành vi và chế tài

Bảng trên chỉ mang tính khái quát; mức cụ thể phải căn cứ điều khoản tương ứng của nghị định hiện hành.

Phòng ngừa vi phạm ngay từ đầu

Việc kê khai chuẩn ngay từ đầu và quản lý hóa đơn hợp lệ giúp phòng ngừa vi phạm hiệu quả hơn nhiều so với khắc phục hậu quả về sau. Doanh nghiệp mới nên thiết lập quy trình kế toán – thuế bài bản, sử dụng hóa đơn điện tử đúng quy định và theo dõi sát các mốc kê khai. Có thể tham khảo đăng ký thuế ban đầu cho doanh nghiệp mới và hóa đơn điện tử cho doanh nghiệp mới thành lập để xây dựng quy trình tuân thủ ngay từ khi bắt đầu hoạt động.

Thời hiệu xử phạt và tình tiết cần lưu ý

Pháp luật quy định thời hiệu xử phạt đối với vi phạm về thủ tục thuế và đối với hành vi khai sai, trốn thuế là khác nhau; hành vi khai sai, trốn thuế thường có thời hiệu dài hơn so với vi phạm thủ tục đơn thuần. Việc xác định đúng thời hiệu có ý nghĩa quan trọng vì hết thời hiệu thì không bị xử phạt (song vẫn có thể bị truy thu thuế và tiền chậm nộp theo quy định).

Ngoài ra, việc người nộp thuế tự phát hiện và khai bổ sung trước khi cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra, thanh tra có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ hoặc không bị phạt về hành vi khai sai, tùy trường hợp – nhưng vẫn phải nộp đủ thuế và tiền chậm nộp. Đây là cơ chế khuyến khích tuân thủ tự nguyện mà người nộp thuế nên tận dụng khi phát hiện sai sót.

Câu hỏi thường gặp

Nộp chậm tiền thuế thì bị tính lãi thế nào?

Người nộp thuế phải trả tiền chậm nộp theo tỷ lệ 0,03%/ngày trên số tiền thuế chậm nộp, tính từ ngày kế tiếp ngày hết hạn nộp cho đến ngày nộp đủ vào ngân sách. Khoản này khác với tiền phạt vi phạm hành chính và không được miễn tùy tiện.

Khai bổ sung trước khi bị kiểm tra có bị phạt không?

Nếu người nộp thuế tự phát hiện sai sót và khai bổ sung, nộp đủ thuế trước khi cơ quan thuế công bố quyết định thanh tra, kiểm tra, thì có thể không bị phạt về hành vi khai sai, nhưng vẫn phải nộp tiền chậm nộp tương ứng.

Trốn thuế bị xử phạt hành chính hay hình sự?

Tùy mức độ. Nếu chưa đến ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự thì bị xử phạt hành chính với mức phạt từ 1 đến 3 lần số thuế trốn. Trường hợp số tiền lớn hoặc có tình tiết nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự.

Mất hóa đơn có bị phạt không?

Việc làm mất, cháy, hỏng hóa đơn thuộc nhóm vi phạm về hóa đơn và có thể bị xử phạt tùy tính chất, mức độ. Doanh nghiệp cần lập báo cáo và thông báo cơ quan thuế theo quy định để xử lý đúng trình tự, hạn chế hậu quả.

Mức phạt với tổ chức và cá nhân có khác nhau không?

Có. Với cùng một hành vi, khung phạt tiền áp dụng cho tổ chức thường cao hơn so với cá nhân. Người nộp thuế cần xác định đúng tư cách chủ thể để đánh giá mức phạt có thể áp dụng.

Xử phạt vi phạm hành chính về thuế phụ thuộc vào tính chất, mức độ và tình tiết cụ thể của từng vụ việc. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Để được hỗ trợ chính xác theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của MULTILAW.