Vì sao vai trò của luật sư bào chữa lại quan trọng?

Khi một người bị khởi tố, tạm giữ hoặc tạm giam, họ phải đối diện với một bộ máy tố tụng có chuyên môn sâu và quyền lực rất lớn, trong khi bản thân thường thiếu hiểu biết pháp luật và ở trạng thái tâm lý bất lợi. Luật sư bào chữa chính là người đồng hành pháp lý giúp bảo đảm quyền của người bị buộc tội không bị xâm phạm, giúp sự thật của vụ án được làm rõ một cách khách quan, toàn diện và đúng pháp luật. Quyền được bào chữa là một quyền hiến định, được ghi nhận trong Hiến pháp 2013 và được cụ thể hóa trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Bài viết phân tích vai trò, quyền và nghĩa vụ của luật sư bào chữa dưới góc độ thực tiễn hành nghề.

Người bào chữa là ai theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015

Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định: người bào chữa là người được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận việc đăng ký bào chữa. Người bào chữa có thể là:

  • Luật sư;
  • Người đại diện của người bị buộc tội;
  • Bào chữa viên nhân dân;
  • Trợ giúp viên pháp lý trong trường hợp người bị buộc tội thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý.

Trong thực tiễn, luật sư là chủ thể bào chữa phổ biến và chuyên nghiệp nhất, bởi luật sư có kiến thức pháp luật hệ thống, kỹ năng tranh tụng và kinh nghiệm làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng. "Người bị buộc tội" theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 bao gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Tất cả các chủ thể này đều có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa.

Luật sư bào chữa tham gia tố tụng từ giai đoạn nào?

Một điểm tiến bộ quan trọng của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 là mở rộng thời điểm tham gia của người bào chữa. Theo Điều 74, người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Trong trường hợp bắt, tạm giữ người, người bào chữa tham gia từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ.

Việc cho phép luật sư tham gia sớm mang ý nghĩa bảo vệ thiết thực, bởi giai đoạn đầu của quá trình tố tụng - khi lấy lời khai ban đầu, hỏi cung - là lúc dễ phát sinh sai sót nhất và cũng là lúc quyền của người bị buộc tội dễ bị ảnh hưởng nhất. Trường hợp cần giữ bí mật điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia, việc tham gia của người bào chữa được thực hiện theo quyết định của Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền.

Quyền và nghĩa vụ của luật sư bào chữa

Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 trao cho người bào chữa nhiều quyền quan trọng, trong đó nổi bật là:

  • Gặp, hỏi người bị buộc tội;
  • Có mặt khi lấy lời khai của người bị bắt, bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý thì được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can;
  • Có mặt trong hoạt động đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói và các hoạt động điều tra khác theo quy định;
  • Thu thập, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; kiểm tra, đánh giá và trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan;
  • Đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa sau khi kết thúc điều tra;
  • Tham gia hỏi, tranh luận tại phiên tòa;
  • Đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch;
  • Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án nếu bị cáo là người dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về tâm thần, thể chất theo quy định.

Song song với quyền, người bào chữa có nghĩa vụ: sử dụng mọi biện pháp do pháp luật quy định để làm sáng tỏ những tình tiết xác định người bị buộc tội vô tội, những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; giúp người bị buộc tội về mặt pháp lý; không được từ chối bào chữa cho người bị buộc tội mà mình đã đảm nhận nếu không vì lý do bất khả kháng hoặc không phải do trở ngại khách quan; tôn trọng sự thật, không được mua chuộc, cưỡng ép hoặc xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật.

Trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa

Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định các trường hợp cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa nếu người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời người bào chữa, gồm:

  • Bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình;
  • Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi.

Đây là bảo đảm pháp lý đặc biệt dành cho những đối tượng dễ bị tổn thương hoặc đối mặt với hình phạt nghiêm khắc nhất, thể hiện tính nhân đạo của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.

Ý nghĩa thực tiễn của việc có luật sư bào chữa

Sự tham gia của luật sư bào chữa mang lại nhiều giá trị thực tiễn: bảo đảm quá trình lấy lời khai, hỏi cung diễn ra đúng pháp luật, hạn chế nguy cơ bức cung, mớm cung; kịp thời phát hiện các vi phạm tố tụng để khiếu nại; thu thập và củng cố chứng cứ gỡ tội, chứng cứ giảm nhẹ; định hướng cho thân chủ về quyền im lặng, quyền trình bày và cách khai báo trung thực nhưng có lợi. Tại phiên tòa, luật sư là người trực tiếp tranh luận với đại diện Viện kiểm sát, phản biện cáo trạng và đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng đúng pháp luật.

Lưu ý thực tiễn khi lựa chọn luật sư bào chữa

Trong tố tụng hình sự, thời gian là yếu tố sống còn. Mời luật sư càng sớm càng giúp định hướng lời khai ngay từ giai đoạn đầu, thu thập chứng cứ gỡ tội và tránh những bất lợi khó khắc phục về sau. Người dân nên lựa chọn luật sư có kinh nghiệm chuyên sâu về hình sự, làm việc trên cơ sở hợp đồng dịch vụ pháp lý rõ ràng về phạm vi công việc và phí. Với cá nhân, doanh nghiệp có nhu cầu phòng ngừa rủi ro thường xuyên, việc tìm hiểu khi nào doanh nghiệp cần luật sư riêng và lợi ích của tư vấn pháp luật thường xuyên sẽ giúp chủ động hơn. Khi vụ việc phải giải quyết tại tòa, dịch vụ luật sư tranh tụng bảo vệ quyền lợi tại tòa án là kênh hỗ trợ đáng cân nhắc.

Câu hỏi thường gặp

Người bị tạm giữ có được gặp luật sư ngay không?

Theo Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bào chữa được tham gia từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ. Việc gặp gỡ được thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định và sau khi hoàn tất thủ tục đăng ký bào chữa.

Luật sư bào chữa có làm chậm quá trình điều tra không?

Không. Luật sư tham gia để bảo đảm hoạt động tố tụng diễn ra đúng pháp luật và bảo vệ quyền của thân chủ, chứ không nhằm cản trở việc làm rõ sự thật vụ án. Ngược lại, sự tham gia của luật sư giúp hạn chế vi phạm tố tụng và giảm nguy cơ oan sai.

Chi phí thuê luật sư bào chữa được tính thế nào?

Chi phí do các bên thỏa thuận trong hợp đồng dịch vụ pháp lý, phụ thuộc vào tính chất, mức độ phức tạp của vụ án, số giai đoạn tố tụng mà luật sư tham gia và uy tín, kinh nghiệm của luật sư. Riêng các trường hợp chỉ định bào chữa, người bị buộc tội không phải trả phí cho luật sư được chỉ định.

Một người có thể mời nhiều luật sư bào chữa không?

Có. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép một người bị buộc tội có thể có nhiều người bào chữa, và một người bào chữa có thể bào chữa cho nhiều người bị buộc tội trong cùng vụ án nếu quyền và lợi ích của họ không đối lập nhau.

Có bắt buộc phải mời luật sư trong mọi vụ án không?

Không bắt buộc trong mọi trường hợp. Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa. Tuy nhiên, ở các trường hợp chỉ định bào chữa theo Điều 76 (án có khung hình phạt cao nhất từ 20 năm tù trở lên, người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần, thể chất), nếu họ không mời thì cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa.

Vai trò của luật sư bào chữa là bảo đảm thực thi quyền được bào chữa - một quyền hiến định của người bị buộc tội. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho từng trường hợp cụ thể. Nếu bạn hoặc người thân đang liên quan đến một vụ án hình sự, hãy liên hệ luật sư MULTILAW để được hỗ trợ kịp thời và đúng pháp luật.