Giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo hiểm theo Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022

Vì sao tranh chấp hợp đồng bảo hiểm ngày càng phổ biến?

Bảo hiểm là công cụ chia sẻ rủi ro được cá nhân và doanh nghiệp sử dụng rộng rãi, từ bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm sức khỏe cho tới bảo hiểm tài sản, bảo hiểm hàng hóa và bảo hiểm trách nhiệm. Tuy nhiên, chính vì nội dung hợp đồng bảo hiểm thường dài, nhiều thuật ngữ kỹ thuật và điều khoản loại trừ, bên mua bảo hiểm dễ hiểu chưa đầy đủ về phạm vi được bảo vệ. Khi sự kiện bảo hiểm xảy ra, khoảng cách giữa kỳ vọng của bên mua và cách áp dụng điều khoản của doanh nghiệp bảo hiểm chính là nguồn gốc của phần lớn tranh chấp. Việc nắm rõ quy định pháp luật hiện hành giúp người tham gia bảo hiểm chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp và lựa chọn con đường giải quyết phù hợp.

Hợp đồng bảo hiểm và tranh chấp hợp đồng bảo hiểm là gì?

Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 (Luật số 08/2022/QH15), hợp đồng bảo hiểm là sự thỏa thuận giữa bên mua bảo hiểm và doanh nghiệp bảo hiểm (hoặc chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài, tổ chức tương hỗ cung cấp bảo hiểm vi mô), theo đó bên mua bảo hiểm phải đóng phí bảo hiểm, còn doanh nghiệp bảo hiểm phải bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm theo thỏa thuận.

Tranh chấp hợp đồng bảo hiểm là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ phát sinh trong quá trình giao kết, thực hiện, sửa đổi, chấm dứt hợp đồng. Chủ thể của tranh chấp có thể là bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm, người thụ hưởng ở một phía và doanh nghiệp bảo hiểm ở phía còn lại. Về bản chất, đây là tranh chấp dân sự - thương mại, nên ngoài Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự chung.

Căn cứ pháp lý điều chỉnh

Quan hệ bảo hiểm và việc giải quyết tranh chấp hiện nay được điều chỉnh chủ yếu bởi các văn bản sau:

• Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 (Luật số 08/2022/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2023), thay thế Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2000. Đây là văn bản chuyên ngành quy định về hợp đồng bảo hiểm, quyền và nghĩa vụ các bên, điều khoản loại trừ, nghĩa vụ cung cấp thông tin và phương thức giải quyết tranh chấp.
• Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng cho các vấn đề chung về hợp đồng như điều kiện có hiệu lực, giải thích hợp đồng, hợp đồng vô hiệu, trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ.
• Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 áp dụng về thẩm quyền, trình tự, thủ tục khi tranh chấp được đưa ra tòa án.
• Luật Trọng tài thương mại 2010 áp dụng khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ và tranh chấp mang tính thương mại.

Một số nguyên tắc quan trọng cần lưu ý:

• Nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực: bên mua bảo hiểm phải kê khai đầy đủ, trung thực các thông tin mà doanh nghiệp bảo hiểm yêu cầu; ngược lại doanh nghiệp bảo hiểm cũng phải cung cấp thông tin đầy đủ về sản phẩm.
• Điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm: phải được quy định rõ trong hợp đồng và doanh nghiệp bảo hiểm có nghĩa vụ giải thích rõ ràng cho bên mua khi giao kết.
• Nguyên tắc giải thích hợp đồng có lợi cho bên mua: khi hợp đồng theo mẫu do doanh nghiệp bảo hiểm soạn thảo có điều khoản không rõ ràng, cách hiểu thường được giải thích theo hướng có lợi cho bên mua bảo hiểm.

Các nguyên nhân tranh chấp thường gặp

Trong thực tiễn tư vấn, các tranh chấp hợp đồng bảo hiểm phổ biến gồm:

• Doanh nghiệp bảo hiểm từ chối bồi thường vì cho rằng sự kiện thuộc phạm vi loại trừ trách nhiệm.
• Bất đồng về mức tiền bồi thường hoặc phương pháp xác định giá trị tổn thất.
• Doanh nghiệp bảo hiểm viện dẫn việc bên mua kê khai không trung thực để giảm, từ chối chi trả hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng.
• Chậm trả tiền bảo hiểm hoặc yêu cầu bổ sung hồ sơ nhiều lần một cách kéo dài.
• Tranh chấp về hiệu lực hợp đồng, thời điểm phát sinh trách nhiệm bảo hiểm, hoặc về việc đóng phí và gia hạn hợp đồng.

Hiểu đúng nguyên nhân giúp các bên xác định trọng tâm chứng minh và lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp ngay từ đầu.

Các phương thức giải quyết tranh chấp

Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 và pháp luật hiện hành ghi nhận nhiều phương thức, các bên có thể lựa chọn phù hợp với tính chất vụ việc:

Trong đó, thương lượng thường là bước đầu tiên và được khuyến khích, giúp tiết kiệm chi phí và thời gian. Nếu thương lượng không đạt kết quả, các bên có thể chuyển sang hòa giải với sự tham gia của bên thứ ba trung lập. Khi hai bên vẫn không thống nhất, có thể lựa chọn trọng tài thương mại nếu trong hợp đồng có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, hoặc khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015. Việc thiết kế rõ ràng điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng ngay từ khi giao kết sẽ giúp hạn chế rủi ro về sau, đặc biệt là xác định trước cơ quan tài phán và luật áp dụng.

Cần lưu ý: một tranh chấp không thể vừa giải quyết bằng trọng tài vừa bằng tòa án. Nếu đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ mà một bên khởi kiện ra tòa, tòa án về nguyên tắc sẽ từ chối thụ lý, trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được.

Trình tự khởi kiện tại tòa án và lưu ý về thẩm quyền

Khi lựa chọn con đường tòa án, người khởi kiện cần chuẩn bị đơn khởi kiện kèm tài liệu, chứng cứ chứng minh yêu cầu và nộp tại tòa án có thẩm quyền. Về nguyên tắc, tranh chấp hợp đồng bảo hiểm giữa cá nhân với doanh nghiệp bảo hiểm thường thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp có thẩm quyền theo nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở; các bên cũng có thể thỏa thuận lựa chọn tòa án nơi nguyên đơn theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015. Sau khi thụ lý, vụ án trải qua các giai đoạn hòa giải, chuẩn bị xét xử và xét xử sơ thẩm; đương sự không đồng ý với bản án có quyền kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Để hiểu rõ hơn về các bước, bạn có thể tham khảo trình tự khởi kiện theo tố tụng dân sự, vì cơ chế tố tụng áp dụng chung cho nhiều loại tranh chấp dân sự - thương mại.

Lưu ý về thời hiệu và chứng cứ

Người tham gia bảo hiểm cần đặc biệt lưu ý thời hiệu khởi kiện đối với hợp đồng bảo hiểm. Theo quy định của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, thời hiệu khởi kiện về hợp đồng bảo hiểm là ba năm, tính từ thời điểm phát sinh tranh chấp; quá thời hiệu này, quyền khởi kiện có thể không còn được bảo vệ nếu bên kia yêu cầu áp dụng thời hiệu. Vì con số và cách tính thời hiệu có thể được điều chỉnh, người dân nên kiểm tra văn bản mới nhất tại thời điểm áp dụng và tính toán mốc thời gian một cách thận trọng.

Về chứng cứ, cần lưu giữ đầy đủ: hợp đồng và quy tắc bảo hiểm, bảng minh họa quyền lợi, biên lai đóng phí, hồ sơ yêu cầu bồi thường, toàn bộ văn bản trao đổi và văn bản trả lời của doanh nghiệp bảo hiểm, cùng các tài liệu chứng minh tổn thất (biên bản, ảnh chụp, hóa đơn, kết luận giám định). Nếu doanh nghiệp bảo hiểm từ chối bồi thường, nên yêu cầu văn bản nêu rõ căn cứ pháp lý và điều khoản viện dẫn. Trường hợp lựa chọn con đường tài phán chuyên nghiệp và bảo mật, có thể tham khảo thêm về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp bảo hiểm từ chối bồi thường thì phải làm gì?

Trước hết, bạn nên yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm nêu rõ bằng văn bản lý do và điều khoản làm căn cứ từ chối, sau đó đối chiếu với quy tắc bảo hiểm và điều khoản loại trừ trong hợp đồng. Nếu việc từ chối không có cơ sở, bạn có thể thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện ra trọng tài, tòa án để yêu cầu chi trả kèm lãi chậm trả nếu có căn cứ.

Điều khoản loại trừ trách nhiệm có luôn có hiệu lực không?

Không đương nhiên. Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, điều khoản loại trừ chỉ có giá trị áp dụng khi được quy định rõ ràng trong hợp đồng và doanh nghiệp bảo hiểm đã giải thích cho bên mua khi giao kết. Nếu điều khoản mập mờ hoặc doanh nghiệp không chứng minh được đã giải thích, giá trị áp dụng của nó có thể bị hạn chế và được giải thích theo hướng có lợi cho bên mua.

Nên chọn trọng tài hay tòa án?

Điều này phụ thuộc vào việc hợp đồng có thỏa thuận trọng tài hợp lệ hay không, mức độ cần bảo mật, chi phí và mong muốn về tính chung thẩm. Trọng tài thường nhanh, kín đáo và phán quyết có tính chung thẩm; tòa án theo thủ tục công khai, có hai cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm, bản án được cưỡng chế thi hành. Nếu đã có thỏa thuận trọng tài thì thông thường không thể khởi kiện ra tòa.

Kê khai thiếu thông tin có bị mất quyền lợi bảo hiểm không?

Nếu việc kê khai không trung thực có ảnh hưởng đến quyết định nhận bảo hiểm hoặc mức phí, doanh nghiệp bảo hiểm có thể có quyền giảm chi trả, từ chối một phần hoặc toàn bộ quyền lợi, thậm chí chấm dứt hợp đồng theo quy định. Mức độ ảnh hưởng và hậu quả cần được đánh giá theo từng trường hợp cụ thể và theo đúng quy định pháp luật hiện hành.

Thời hiệu khởi kiện tranh chấp bảo hiểm là bao lâu?

Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, thời hiệu khởi kiện về hợp đồng bảo hiểm là ba năm kể từ thời điểm phát sinh tranh chấp. Vì cách tính thời điểm phát sinh tranh chấp phụ thuộc từng vụ việc và quy định có thể thay đổi, bạn nên kiểm tra văn bản mới nhất và tính toán thận trọng để không mất quyền khởi kiện.

Kết luận

Giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo hiểm đòi hỏi hiểu đúng quy định của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, lưu giữ chứng cứ đầy đủ, tuân thủ thời hiệu và lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Để được hỗ trợ chính xác theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của MULTILAW.