Thủ tục tố tụng dân sự rút gọn

Vì sao có thủ tục rút gọn?

Không phải vụ án dân sự nào cũng phức tạp. Nhiều tranh chấp có tình tiết đơn giản, chứng cứ đầy đủ, bị đơn đã thừa nhận nghĩa vụ nhưng vẫn phải trải qua quy trình tố tụng kéo dài nhiều tháng theo thủ tục thông thường, làm phát sinh chi phí và thời gian không cần thiết cho cả đương sự lẫn tòa án. Để khắc phục sự lãng phí này, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 lần đầu tiên đưa vào thủ tục rút gọn — một cơ chế giải quyết nhanh, gọn dành riêng cho những vụ việc hội đủ điều kiện luật định, đồng thời vẫn bảo đảm quyền được xét xử công bằng của các bên.

Thủ tục rút gọn là gì?

Thủ tục rút gọn là thủ tục tố tụng được áp dụng để giải quyết vụ án dân sự có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật, với trình tự đơn giản hơn so với thủ tục thông thường, nhằm rút ngắn thời gian và giảm bớt một số bước tố tụng nhưng vẫn bảo đảm giải quyết vụ án đúng và chính xác. Chế định này được quy định tại Phần thứ tư Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, gồm các quy định về giải quyết vụ án dân sự theo thủ tục rút gọn ở cấp sơ thẩm và phúc thẩm (từ Điều 316 trở đi). Cần phân biệt rằng thủ tục rút gọn ở đây áp dụng cho việc giải quyết vụ án, không đồng nhất với các quy định về giải quyết việc dân sự.

Điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn

Theo Điều 317 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, tòa án giải quyết vụ án theo thủ tục rút gọn khi có đủ đồng thời các điều kiện cơ bản:

• Vụ án có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ; tài liệu, chứng cứ đầy đủ, bảo đảm đủ căn cứ để giải quyết vụ án và tòa án không phải thu thập thêm tài liệu, chứng cứ.
• Các đương sự đều có địa chỉ nơi cư trú, trụ sở rõ ràng, thuận lợi cho việc tống đạt, thông báo văn bản tố tụng.
• Không có đương sự cư trú ở nước ngoài, tài sản tranh chấp ở nước ngoài, trừ trường hợp các đương sự ở nước ngoài và đương sự ở Việt Nam có thỏa thuận đề nghị tòa án giải quyết theo thủ tục rút gọn, hoặc các đương sự đã xuất trình được chứng cứ về quyền sở hữu hợp pháp tài sản và có thỏa thuận thống nhất về việc xử lý tài sản.

Đây là các điều kiện mang tính bắt buộc và phải cùng được thỏa mãn. Nếu trong quá trình giải quyết phát sinh tình tiết mới khiến vụ án không còn đủ điều kiện — chẳng hạn xuất hiện tranh chấp phức tạp về quan hệ pháp luật, cần tiến hành định giá, giám định, hoặc phát sinh đương sự có địa chỉ không rõ ràng — thì tòa án ra quyết định chuyển vụ án sang giải quyết theo thủ tục thông thường.

Đặc điểm và thời hạn giải quyết

Điểm khác biệt lớn nhất của thủ tục rút gọn so với thủ tục thông thường thể hiện ở thành phần giải quyết và thời hạn:

• Vụ án được giải quyết bởi một thẩm phán (thay vì hội đồng xét xử sơ thẩm gồm nhiều thành viên như trong thủ tục thông thường).
• Thời hạn chuẩn bị xét xử ngắn: theo Điều 318, trong thời hạn không quá 01 tháng kể từ ngày thụ lý vụ án, thẩm phán ra quyết định đưa vụ án ra xét xử theo thủ tục rút gọn; trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày có quyết định này, thẩm phán phải mở phiên tòa. So với thủ tục thông thường (thời hạn chuẩn bị xét xử có thể lên tới vài tháng), thời gian được rút ngắn đáng kể.
• Trình tự phiên tòa được giản lược, tập trung vào những nội dung cần thiết để giải quyết vụ án.
• Bản án, quyết định sơ thẩm theo thủ tục rút gọn vẫn có thể bị kháng cáo, kháng nghị và được xét xử phúc thẩm; việc xét xử phúc thẩm cũng theo thủ tục rút gọn, với thời hạn giải quyết ngắn hơn phúc thẩm thông thường.

So sánh với thủ tục thông thường

Để hình dung rõ, có thể đối chiếu một số tiêu chí giữa hai loại thủ tục:

Lưu ý thực tiễn

Thủ tục rút gọn mang lại lợi ích rõ rệt về thời gian và chi phí, nhưng đòi hỏi đương sự chuẩn bị kỹ hồ sơ, chứng cứ ngay từ đầu vì cơ chế này chỉ áp dụng khi tài liệu, chứng cứ đã đầy đủ. Trên thực tế, việc chứng minh vụ án "đơn giản, chứng cứ rõ ràng" không phải lúc nào cũng thuận lợi; bên bị đơn hoàn toàn có thể đưa ra tình tiết, chứng cứ mới hoặc phản tố khiến vụ án không còn đủ điều kiện và phải chuyển sang thủ tục thông thường. Do đó, khi cân nhắc lựa chọn con đường này, đương sự nên đánh giá thực chất mức độ đơn giản của tranh chấp và sự đầy đủ của chứng cứ. Bạn đọc có thể tham khảo thêm về hồ sơ, chứng cứ cần chuẩn bị khi khởi kiện đòi nợ, trình tự tố tụng dân sự khi khởi kiện đòi nợ và thời hiệu khởi kiện đòi nợ để hình dung sự khác biệt giữa hai loại thủ tục.

Câu hỏi thường gặp

Loại tranh chấp nào thường được giải quyết theo thủ tục rút gọn?

Thường là các vụ việc có tình tiết đơn giản, chứng cứ rõ ràng như đòi nợ có giấy tờ vay đầy đủ, tranh chấp mà bị đơn đã thừa nhận nghĩa vụ, các bên có địa chỉ rõ ràng và không có yếu tố nước ngoài. Điều kiện cụ thể phải đáp ứng đủ theo Điều 317.

Thủ tục rút gọn có xét xử phúc thẩm không?

Có. Bản án, quyết định sơ thẩm theo thủ tục rút gọn vẫn có thể bị kháng cáo, kháng nghị và được giải quyết theo trình tự phúc thẩm; việc xét xử phúc thẩm cũng áp dụng thủ tục rút gọn.

Đang giải quyết theo thủ tục rút gọn có thể chuyển sang thủ tục thông thường không?

Có. Khi phát sinh tình tiết mới làm cho vụ án không còn đủ điều kiện rút gọn (như xuất hiện tranh chấp phức tạp, cần định giá, giám định, hoặc bị đơn không thừa nhận nghĩa vụ), tòa án ra quyết định chuyển vụ án sang giải quyết theo thủ tục thông thường.

Ai là người quyết định vụ án có được giải quyết theo thủ tục rút gọn hay không?

Tòa án là chủ thể xem xét, đánh giá vụ án có đủ điều kiện theo Điều 317 hay không và ra quyết định đưa vụ án ra xét xử theo thủ tục rút gọn. Đương sự có thể đề nghị nhưng quyền quyết định thuộc về tòa án.

Thủ tục rút gọn có làm giảm quyền của đương sự không?

Không. Trình tự được rút ngắn nhưng các quyền tố tụng cơ bản của đương sự như quyền trình bày, cung cấp chứng cứ, tranh luận, kháng cáo vẫn được bảo đảm. Mục tiêu của thủ tục là nhanh gọn mà vẫn đúng, chính xác.

Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho trường hợp cụ thể. Để đánh giá vụ việc của bạn có đủ điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn hay không, bạn nên liên hệ luật sư MULTILAW để được tư vấn theo hồ sơ thực tế.