Các loại trách nhiệm phát sinh sau tai nạn giao thông

Khi xảy ra tai nạn giao thông, người liên quan có thể phải gánh chịu nhiều loại trách nhiệm pháp lý cùng một lúc: trách nhiệm hành chính (bị xử phạt vi phạm hành chính), trách nhiệm dân sự (bồi thường thiệt hại) và trong trường hợp nghiêm trọng là trách nhiệm hình sự. Việc phân biệt rõ ba loại trách nhiệm này giúp các bên bảo vệ quyền lợi đúng cách và tránh nhầm lẫn phổ biến giữa "đã bồi thường" và "được miễn án", hoặc giữa "có bảo hiểm" và "hết trách nhiệm".

Đặc điểm quan trọng cần ghi nhớ là các loại trách nhiệm này tồn tại tương đối độc lập với nhau. Một người có thể vừa bị xử phạt hành chính, vừa phải bồi thường dân sự; hoặc vừa bị kết án hình sự, vừa phải bồi thường cho nạn nhân. Do đó, sau một vụ tai nạn, việc xác định mình đang đối diện với loại trách nhiệm nào và căn cứ pháp lý ra sao là bước đầu tiên để xử lý đúng hướng.

Trách nhiệm dân sự: bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông gây ra thuộc chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2015. Nguyên tắc chung là thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời; các bên có thể thỏa thuận về mức bồi thường, hình thức bồi thường (bằng tiền, bằng hiện vật) và phương thức bồi thường (một lần hoặc nhiều lần).

Đặc thù của tai nạn giao thông là phương tiện giao thông cơ giới được pháp luật xác định là nguồn nguy hiểm cao độ. Theo Bộ luật Dân sự 2015, chủ sở hữu, người chiếm hữu hoặc sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, kể cả khi không có lỗi, trừ một số trường hợp loại trừ do luật định. Các trường hợp loại trừ tiêu biểu gồm: thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại; hoặc thiệt hại xảy ra trong trường hợp bất khả kháng, tình thế cấp thiết (trừ khi pháp luật có quy định khác). Đây là điểm khiến trách nhiệm dân sự trong tai nạn giao thông khác biệt so với các quan hệ bồi thường thông thường.

Các khoản bồi thường thiệt hại thường gặp

Tùy theo hậu quả của tai nạn, các khoản bồi thường có thể bao gồm:

  • Thiệt hại về sức khỏe: chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút; thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại; chi phí và phần thu nhập bị mất của người chăm sóc trong thời gian điều trị.
  • Thiệt hại về tính mạng: chi phí cứu chữa trước khi nạn nhân qua đời, chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng cho những người mà nạn nhân có nghĩa vụ cấp dưỡng.
  • Bù đắp tổn thất về tinh thần: cho người bị thiệt hại về sức khỏe hoặc cho thân nhân của người bị thiệt hại về tính mạng.
  • Thiệt hại về tài sản: hư hỏng phương tiện, tài sản bị hủy hoại hoặc mất mát, chi phí sửa chữa, khắc phục.

Lưu ý: mức bù đắp tổn thất về tinh thần trước hết do các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì áp dụng mức trần luật định, thường được xác định gắn với mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết. Vì mức lương cơ sở thay đổi theo từng thời kỳ, cần đối chiếu văn bản hiện hành khi tính toán, tránh dùng con số cũ.

Trách nhiệm hình sự khi tai nạn nghiêm trọng

Nếu hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ gây hậu quả nghiêm trọng (làm chết người, gây thương tích nặng hoặc thiệt hại lớn về tài sản), người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), điển hình là tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ tại Điều 260.

Khung hình phạt tăng nặng khi có các tình tiết định khung như: điều khiển phương tiện mà trong máu, hơi thở có nồng độ cồn vượt mức quy định hoặc có chất ma túy; không có giấy phép lái xe theo quy định; bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn; gây hậu quả làm chết nhiều người. Lưu ý: mức thiệt hại làm căn cứ định tội, định khung và các mức hình phạt cụ thể phải căn cứ điều luật hiện hành, cần kiểm tra văn bản mới nhất. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là trách nhiệm hình sự tồn tại độc lập với trách nhiệm bồi thường: người phạm tội đã chấp hành hình phạt vẫn phải bồi thường thiệt hại dân sự cho nạn nhân.

Mối quan hệ giữa các loại trách nhiệm và vai trò của bảo hiểm

Một người tham gia giao thông có thể vừa bị xử phạt hành chính hoặc bị kết án hình sự, vừa phải bồi thường dân sự. Việc chủ xe đã tham gia bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc không xóa bỏ trách nhiệm hình sự của người gây tai nạn, nhưng doanh nghiệp bảo hiểm sẽ chi trả phần bồi thường cho bên thứ ba trong phạm vi và mức trách nhiệm bảo hiểm. Phần thiệt hại vượt quá mức trách nhiệm bảo hiểm, hoặc thuộc trường hợp loại trừ bảo hiểm, người gây tai nạn vẫn phải tự chịu.

Việc bồi thường, khắc phục hậu quả và thành khẩn khai báo có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, nhưng không đương nhiên loại trừ việc truy cứu nếu hành vi đã cấu thành tội phạm. Để hiểu rõ hơn cách xác định thiệt hại và nguyên tắc bồi thường, bạn có thể tham khảo thêm bài điều khoản phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại.

Lưu ý thực tiễn khi xảy ra tai nạn

Khi không may liên quan đến tai nạn giao thông, người điều khiển phương tiện nên lưu ý:

  • Dừng ngay phương tiện, giữ nguyên hiện trường, tổ chức cấp cứu người bị nạn và báo cho cơ quan công an nơi gần nhất. Việc rời khỏi hiện trường, bỏ trốn hoặc không cứu giúp người bị nạn có thể trở thành tình tiết tăng nặng, thậm chí là dấu hiệu của tội phạm.
  • Thu thập, lưu giữ chứng cứ: hình ảnh, video hiện trường, thông tin và lời khai của người làm chứng, biên bản khám nghiệm của cơ quan chức năng, sơ đồ hiện trường.
  • Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm trong thời hạn theo hợp đồng và phối hợp hoàn thiện hồ sơ yêu cầu bồi thường.
  • Ưu tiên thương lượng, hòa giải về mức bồi thường; nếu không đạt được thỏa thuận, có thể khởi kiện yêu cầu bồi thường tại tòa án có thẩm quyền trong thời hiệu luật định.

Việc tham vấn luật sư sớm, đặc biệt khi vụ việc có dấu hiệu hình sự hoặc thiệt hại lớn, giúp các bên đánh giá đúng trách nhiệm, chuẩn bị hồ sơ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Câu hỏi thường gặp

Đã bồi thường đầy đủ thì có bị xử lý hình sự không?

Việc bồi thường, khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ nhưng không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự. Nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), người vi phạm vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Lái xe không có lỗi có phải bồi thường không?

Do phương tiện giao thông cơ giới là nguồn nguy hiểm cao độ, chủ sở hữu hoặc người sử dụng có thể phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi, trừ các trường hợp loại trừ mà Bộ luật Dân sự 2015 quy định (như thiệt hại hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại, hoặc do sự kiện bất khả kháng).

Có bảo hiểm thì có phải tự bồi thường không?

Bảo hiểm trách nhiệm dân sự chi trả cho bên thứ ba trong phạm vi và mức trách nhiệm bảo hiểm. Phần thiệt hại vượt mức hoặc thuộc trường hợp loại trừ, người gây tai nạn vẫn phải tự chịu trách nhiệm bồi thường.

Thời hiệu khởi kiện đòi bồi thường là bao lâu?

Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015 được tính từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Bạn nên đối chiếu quy định hiện hành để xác định chính xác thời hiệu áp dụng.

Hai bên tự thỏa thuận bồi thường được không?

Được. Pháp luật khuyến khích các bên tự thỏa thuận về mức, hình thức và phương thức bồi thường. Tuy nhiên, thỏa thuận dân sự không thay thế cho việc giải quyết trách nhiệm hình sự (nếu có), và nên được lập thành văn bản để tránh tranh chấp về sau.

Tóm lại, một vụ tai nạn giao thông có thể kéo theo đồng thời trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự với căn cứ pháp lý và cách xử lý khác nhau. Nội dung trên mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho từng trường hợp cụ thể; để được hỗ trợ theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư MULTILAW. Bạn cũng có thể xem thêm về bồi thường và quyền lợi khi có tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp để so sánh cơ chế bồi thường trong các quan hệ khác.