Sau khi chấp hành xong bản án, người từng bị kết án luôn mong muốn được xóa án tích để tái hòa nhập cộng đồng, ổn định công việc và cuộc sống. Chế định xóa án tích được quy định trong Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), mang ý nghĩa nhân đạo sâu sắc và là một phần quan trọng của chính sách hình sự. Bài viết cung cấp thông tin pháp lý chung, khách quan về các trường hợp, điều kiện và thủ tục xóa án tích.

Án tích và ý nghĩa của việc xóa án tích

Án tích là hậu quả pháp lý của việc bị kết án, tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định kể từ khi bản án có hiệu lực cho đến khi được xóa. Người được xóa án tích được coi như chưa bị kết án. Đây là hệ quả pháp lý quan trọng, giúp người từng phạm tội không còn bị ràng buộc bởi tiền án trong lý lịch, thuận lợi hơn khi xin việc, học tập, tham gia các quan hệ pháp luật và xây dựng lại uy tín cá nhân.

Về mặt hình sự, sau khi được xóa án tích, tiền án đó không còn được tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm nếu người đó lại thực hiện hành vi phạm tội mới. Đây là điểm khác biệt rất lớn về hậu quả pháp lý, nên việc xác định chính xác thời điểm được xóa án tích có ý nghĩa thực tiễn quan trọng.

Bộ luật Hình sự 2015 quy định ba nhóm trường hợp xóa án tích: đương nhiên được xóa án tích, xóa án tích theo quyết định của tòa án và xóa án tích trong trường hợp đặc biệt. Ngoài ra, luật cũng quy định người bị kết án do lỗi vô ý về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và người được miễn hình phạt trong một số trường hợp thì không bị coi là có án tích.

Đương nhiên được xóa án tích

Đây là trường hợp phổ biến nhất, áp dụng đối với người bị kết án không phải về các tội xâm phạm an ninh quốc gia và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh. Người thuộc diện này đương nhiên được xóa án tích nếu từ khi chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách án treo, hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, họ không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn luật định.

Về cách tính thời hạn tham khảo, thời hạn để đương nhiên được xóa án tích căn cứ vào mức hình phạt đã tuyên. Theo hướng quy định của Bộ luật Hình sự 2015, thời hạn này thường được tính như sau: 1 năm trong trường hợp bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo; 2 năm trong trường hợp bị phạt tù đến 5 năm; 3 năm trong trường hợp bị phạt tù trên 5 năm đến 15 năm; 5 năm trong trường hợp bị phạt tù trên 15 năm, tù chung thân hoặc tử hình nhưng đã được giảm án. Vì các mốc này có thể thay đổi theo văn bản và phụ thuộc từng tình huống, bạn đọc nên đối chiếu Bộ luật Hình sự hiện hành hoặc tham vấn luật sư để xác định con số chính xác.

Một điểm quan trọng: thời hạn nêu trên chỉ bắt đầu được tính khi người bị kết án đã chấp hành xong cả hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án (như bồi thường thiệt hại, án phí, các nghĩa vụ dân sự khác). Cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp có trách nhiệm cập nhật và cấp Phiếu lý lịch tư pháp xác nhận không có án tích khi người đó đủ điều kiện.

Xóa án tích theo quyết định của tòa án và trường hợp đặc biệt

Xóa án tích theo quyết định của tòa án áp dụng đối với người bị kết án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh. Trong trường hợp này, việc xóa án tích không diễn ra một cách đương nhiên; tòa án căn cứ vào tính chất của tội phạm đã thực hiện, thái độ chấp hành pháp luật, thái độ lao động của người bị kết án và thời hạn luật định để ra quyết định xóa án tích hoặc chưa chấp nhận. Nếu chưa được chấp nhận, sau một thời hạn nhất định người đó có thể đề nghị lại.

Xóa án tích trong trường hợp đặc biệt được áp dụng khi người bị kết án có những biểu hiện tiến bộ rõ rệt và đã lập công, được cơ quan, tổ chức nơi người đó công tác hoặc chính quyền địa phương nơi cư trú đề nghị. Khi đó, tòa án có thể quyết định xóa án tích nếu người đó đã bảo đảm được ít nhất một phần ba thời hạn quy định. Đây là chính sách khuyến khích người từng phạm tội tích cực cải tạo, đóng góp cho cộng đồng.

Trình tự, thủ tục thực hiện

Đối với trường hợp đương nhiên được xóa án tích, người dân không bắt buộc phải xin quyết định của tòa án, vì hậu quả pháp lý phát sinh khi đủ điều kiện. Tuy nhiên, để có văn bản xác nhận chính thức, người dân nên yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp tại cơ quan có thẩm quyền; khi đủ điều kiện, phiếu sẽ thể hiện tình trạng không có án tích.

Đối với xóa án tích theo quyết định của tòa án và trường hợp đặc biệt, người bị kết án nộp đơn đề nghị đến tòa án có thẩm quyền, kèm theo các tài liệu chứng minh đã chấp hành xong bản án và đủ điều kiện, chẳng hạn giấy chứng nhận đã chấp hành xong hình phạt tù, biên lai nộp án phí, tài liệu về việc bồi thường, xác nhận của chính quyền địa phương hoặc cơ quan nơi làm việc. Tòa án xem xét và ra quyết định theo trình tự luật định.

Việc chuẩn bị hồ sơ, xác định đúng thời điểm đủ điều kiện và lựa chọn đúng loại thủ tục đôi khi khá phức tạp, đặc biệt với các bản án có nhiều hình phạt bổ sung hoặc nghĩa vụ dân sự kéo dài. Bạn đọc nên tham khảo lợi ích khi thuê luật sư tư vấn pháp luật hoặc tìm hiểu mô hình luật sư gia đình để được hỗ trợ đầy đủ.

Câu hỏi thường gặp

Sau khi được xóa án tích thì lý lịch có còn ghi tiền án không?

Không. Người được xóa án tích được coi như chưa bị kết án; Phiếu lý lịch tư pháp cấp cho họ sẽ thể hiện không có án tích khi đã đủ điều kiện theo quy định.

Thời hạn để được xóa án tích tính từ khi nào?

Thời hạn được tính từ khi người bị kết án đã chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án, hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, và không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn luật định.

Chưa đóng xong tiền phạt, án phí có được xóa án tích không?

Về nguyên tắc, phải chấp hành xong cả hình phạt bổ sung và các nghĩa vụ khác của bản án thì thời hạn để xóa án tích mới bắt đầu được tính. Nếu chưa hoàn thành các nghĩa vụ này, thời hạn chưa được khởi tính.

Xóa án tích có tự động không hay phải làm thủ tục?

Với trường hợp đương nhiên được xóa án tích, hệ quả phát sinh khi đủ điều kiện mà không cần quyết định của tòa; tuy vậy người dân nên xin cấp Phiếu lý lịch tư pháp để có văn bản xác nhận. Với hai trường hợp còn lại, phải có quyết định của tòa án.

Bị kết án nhiều tội thì tính án tích thế nào?

Trường hợp một người bị kết án về nhiều tội hoặc có nhiều bản án, việc xác định thời điểm được xóa án tích phức tạp hơn và cần đánh giá tổng thể theo quy định. Có thể tìm hiểu thêm qua mô hình tư vấn pháp luật thường xuyên cho gia đình để được hướng dẫn cụ thể.

Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Để được tư vấn chính xác theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của Công ty Luật MULTILAW.