Phân biệt tố cáo với khiếu nại

Nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa tố cáo và khiếu nại, dẫn tới gửi đơn sai địa chỉ hoặc sai thủ tục. Khiếu nại nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của chính người khiếu nại khi bị một quyết định hành chính, hành vi hành chính tác động trực tiếp. Ngược lại, tố cáo là việc báo cho cơ quan có thẩm quyền về hành vi vi phạm pháp luật của người khác, nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Nói cách khác, người khiếu nại bảo vệ lợi ích của bản thân, còn người tố cáo hướng tới việc phát hiện, xử lý vi phạm nói chung. Trình tự, thủ tục tố cáo hiện được quy định tại Luật Tố cáo 2018 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2019) và các văn bản hướng dẫn.

Tố cáo là gì theo Luật Tố cáo 2018?

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Tố cáo 2018, tố cáo là việc cá nhân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Luật phân biệt hai nhóm tố cáo chính:

  • Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ: tố cáo đối với cán bộ, công chức, viên chức, người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ khi họ vi phạm trong quá trình thực thi.
  • Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực: tố cáo về hành vi vi phạm quy định quản lý nhà nước của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào trong các lĩnh vực như đất đai, xây dựng, môi trường, thuế, kinh doanh.

Một điểm cần lưu ý là chủ thể tố cáo theo Luật Tố cáo 2018 là cá nhân, không phải cơ quan, tổ chức. Quy định này nhằm gắn trách nhiệm cá nhân với nội dung tố cáo mình cung cấp, bảo đảm tính xác thực và hạn chế tình trạng lợi dụng tố cáo để gây rối.

Hình thức và điều kiện tố cáo

Điều 22 Luật Tố cáo 2018 quy định việc tố cáo được thực hiện bằng đơn hoặc được trình bày trực tiếp tại cơ quan, tổ chức có thẩm quyền. Trường hợp tố cáo bằng đơn thì đơn phải ghi rõ ngày, tháng, năm tố cáo; họ tên, địa chỉ của người tố cáo, cách thức liên hệ; hành vi vi phạm pháp luật bị tố cáo; người bị tố cáo và các thông tin khác có liên quan. Người tố cáo phải ký tên hoặc điểm chỉ vào đơn.

Trường hợp trình bày trực tiếp, người tiếp nhận hướng dẫn người tố cáo viết đơn hoặc ghi lại nội dung tố cáo bằng văn bản và yêu cầu người tố cáo ký tên hoặc điểm chỉ xác nhận. Việc yêu cầu ghi rõ danh tính người tố cáo nhằm bảo đảm tính xác thực của thông tin, làm cơ sở áp dụng các biện pháp bảo vệ người tố cáo và hạn chế tình trạng tố cáo sai sự thật, vu khống.

Trình tự giải quyết tố cáo

Điều 28 Luật Tố cáo 2018 quy định việc giải quyết tố cáo được thực hiện theo trình tự gồm các bước cơ bản sau:

  1. Thụ lý tố cáo: người giải quyết tố cáo kiểm tra các điều kiện thụ lý; nếu đủ điều kiện thì ra quyết định thụ lý tố cáo. Đây là mốc bắt đầu tính thời hạn giải quyết.
  2. Xác minh nội dung tố cáo: người giải quyết tố cáo tự mình hoặc giao cho cơ quan, tổ chức, cá nhân xác minh; tiến hành thu thập tài liệu, chứng cứ, làm việc với người bị tố cáo, người tố cáo và các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan để làm rõ sự việc.
  3. Kết luận nội dung tố cáo: căn cứ kết quả xác minh, người giải quyết ban hành kết luận, xác định rõ nội dung tố cáo là đúng, đúng một phần hay sai, và trách nhiệm của người bị tố cáo.
  4. Xử lý kết luận nội dung tố cáo của người giải quyết tố cáo: áp dụng biện pháp xử lý theo thẩm quyền hoặc kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xử lý người vi phạm; đồng thời khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm (nếu có).

Trong quá trình giải quyết, nếu phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, người giải quyết tố cáo phải chuyển ngay hồ sơ, tài liệu đến cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát có thẩm quyền để xử lý theo quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự.

Thời hạn giải quyết tố cáo

Về nguyên tắc, theo Điều 30 Luật Tố cáo 2018, thời hạn giải quyết tố cáo là không quá 30 ngày kể từ ngày thụ lý tố cáo. Đối với vụ việc phức tạp thì có thể gia hạn giải quyết một lần nhưng không quá 30 ngày; đối với vụ việc đặc biệt phức tạp thì có thể gia hạn giải quyết hai lần, mỗi lần không quá 30 ngày. Việc gia hạn phải được thực hiện bằng quyết định và thông báo cho các bên liên quan.

Người giải quyết tố cáo có trách nhiệm thông báo kết quả giải quyết cho người tố cáo nếu họ có yêu cầu, trừ những thông tin thuộc bí mật nhà nước hoặc thông tin mà việc công khai có thể ảnh hưởng đến việc bảo vệ người tố cáo. Do các mốc thời hạn có thể được điều chỉnh theo văn bản hướng dẫn, người tố cáo nên đối chiếu với quy định mới nhất khi thực hiện.

Bảo vệ người tố cáo

Một trong những điểm tiến bộ nổi bật của Luật Tố cáo 2018 là chế định bảo vệ người tố cáo, được quy định thành một chương riêng. Người được bảo vệ bao gồm người tố cáo và người thân thích của họ (vợ, chồng, cha, mẹ, con, anh, chị, em ruột...). Phạm vi bảo vệ gồm: bảo vệ bí mật thông tin của người tố cáo; bảo vệ vị trí công tác, việc làm; bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm.

Khi có căn cứ cho rằng người tố cáo có thể bị trả thù, trù dập, đe dọa do việc tố cáo, người tố cáo có quyền đề nghị áp dụng biện pháp bảo vệ; cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định áp dụng biện pháp phù hợp. Đây là bảo đảm quan trọng nhằm khuyến khích công dân dũng cảm tố giác vi phạm mà không phải lo sợ hậu quả tiêu cực.

Lưu ý thực tiễn khi tố cáo

Người tố cáo cần cung cấp thông tin trung thực, kèm theo tài liệu, chứng cứ trong khả năng của mình để cơ quan có thẩm quyền thuận lợi trong xác minh. Cần lưu ý rằng người cố ý tố cáo sai sự thật, vu khống có thể phải chịu trách nhiệm pháp luật, tùy tính chất, mức độ mà bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong hoạt động kinh doanh, không ít vụ việc bắt đầu từ tố giác vi phạm rồi dẫn tới quyết định xử lý hành chính đối với doanh nghiệp. Vì vậy, doanh nghiệp nên nắm rõ cơ chế tư vấn xử lý vi phạm hành chính trong kinh doanh để chủ động phòng ngừa và xử lý. Khi vụ việc có nguy cơ leo thang thành tranh chấp tại tòa án, việc cân nhắc sử dụng dịch vụ luật sư tranh tụng bảo vệ quyền lợi tại tòa án là hợp lý để bảo vệ quyền lợi một cách bài bản.

Câu hỏi thường gặp

Tố cáo nặc danh có được giải quyết không?

Luật Tố cáo 2018 yêu cầu người tố cáo nêu rõ họ tên, địa chỉ. Thông tin tố cáo không rõ họ tên, địa chỉ (nặc danh) thông thường không thuộc diện thụ lý giải quyết theo trình tự của Luật Tố cáo. Tuy nhiên, nếu nội dung có thông tin rõ ràng về hành vi vi phạm và kèm chứng cứ cụ thể, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét, thanh tra, kiểm tra theo thẩm quyền quản lý.

Người tố cáo có được rút tố cáo không?

Có. Người tố cáo có quyền rút toàn bộ hoặc một phần nội dung tố cáo trước khi có kết luận nội dung tố cáo. Tuy nhiên, nếu xét thấy hành vi vi phạm vẫn cần được xử lý, người giải quyết tố cáo vẫn có thể tiếp tục xem xét, xử lý theo quy định; việc rút tố cáo không đương nhiên chấm dứt trách nhiệm nếu người tố cáo cố ý tố cáo sai sự thật.

Bao lâu thì có kết quả giải quyết tố cáo?

Về nguyên tắc, thời hạn giải quyết là không quá 30 ngày kể từ ngày thụ lý. Vụ việc phức tạp có thể gia hạn một lần không quá 30 ngày; vụ việc đặc biệt phức tạp có thể gia hạn hai lần, mỗi lần không quá 30 ngày, theo Điều 30 Luật Tố cáo 2018.

Tố cáo gửi cơ quan nào thì đúng thẩm quyền?

Nguyên tắc chung là tố cáo hành vi vi phạm trong thực hiện nhiệm vụ, công vụ của người thuộc cơ quan, tổ chức nào thì do người đứng đầu cơ quan, tổ chức đó giải quyết; tố cáo hành vi của người đứng đầu thì do người đứng đầu cơ quan cấp trên trực tiếp giải quyết. Nếu gửi không đúng thẩm quyền, cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm hướng dẫn hoặc chuyển đến cơ quan có thẩm quyền.

Người bị tố cáo có những quyền gì?

Người bị tố cáo có quyền được thông báo về nội dung tố cáo liên quan đến mình, được giải trình, đưa ra chứng cứ để chứng minh nội dung tố cáo là không đúng; được nhận kết luận nội dung tố cáo; và được khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, được xin lỗi, cải chính công khai nếu bị tố cáo sai.

Tố cáo vừa là quyền, vừa là trách nhiệm của công dân trong bảo vệ pháp luật. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho từng trường hợp cụ thể; các mốc thời hạn có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn nên cần kiểm tra bản mới nhất. Khi cần chuẩn bị hồ sơ tố cáo, giải trình khi bị tố cáo hoặc bảo vệ quyền lợi liên quan, bạn nên liên hệ luật sư MULTILAW.