Thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn: căn cứ và thủ tục

Khi nào cần thay đổi người trực tiếp nuôi con?

Quyết định giao con cho cha hoặc mẹ trực tiếp nuôi trong bản án, quyết định ly hôn không phải là bất biến. Sau một thời gian, hoàn cảnh sống, điều kiện kinh tế, sức khỏe hoặc khả năng chăm sóc của người đang nuôi con có thể thay đổi, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của trẻ. Khi đó, pháp luật cho phép yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con nhằm bảo đảm lợi ích tốt nhất cho con. Bài viết phân tích căn cứ và thủ tục thực hiện theo Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Căn cứ pháp lý để thay đổi người nuôi con

Việc thay đổi người trực tiếp nuôi con được quy định tại Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Theo đó, Tòa án có thể quyết định việc thay đổi người trực tiếp nuôi con khi có một trong các căn cứ sau:

• Cha, mẹ có thỏa thuận về việc thay đổi người trực tiếp nuôi con phù hợp với lợi ích của con.
• Người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.

Như vậy, không phải cứ muốn là đương nhiên được thay đổi. Nếu hai bên tự thỏa thuận và việc thỏa thuận phù hợp với lợi ích của con thì Tòa án ghi nhận. Trường hợp không thỏa thuận được, người yêu cầu phải chứng minh người đang trực tiếp nuôi con không còn bảo đảm điều kiện, ví dụ: mất việc làm hoặc mất nguồn thu nhập kéo dài, mắc bệnh hiểm nghèo, thường xuyên vắng nhà, đi làm xa không trực tiếp chăm sóc, có hành vi bạo hành, bỏ bê hoặc để con sống trong môi trường không an toàn.

Nguyên tắc bảo vệ lợi ích của con và ý kiến của con

Xuyên suốt quá trình giải quyết, Tòa án lấy lợi ích mọi mặt của con làm nguyên tắc nền tảng, gồm cả lợi ích vật chất lẫn tinh thần, sự ổn định về môi trường sống, học tập và tình cảm. Một điểm quan trọng bắt nguồn từ Điều 81: nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên, Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con. Tuy nhiên nguyện vọng của con chỉ là một trong nhiều yếu tố tham khảo, không phải căn cứ quyết định duy nhất.

Ngoài ra, Điều 84 cũng dự liệu tình huống cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện trực tiếp nuôi con: khi đó Tòa án quyết định giao con cho người giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Đây là cơ chế bảo vệ cuối cùng nhằm bảo đảm mọi trẻ em đều có người chăm sóc hợp pháp.

Ai có quyền yêu cầu thay đổi?

Ngoài cha, mẹ, Điều 84 còn quy định trên cơ sở lợi ích của con, các chủ thể khác cũng có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con khi có căn cứ cho rằng người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện. Đó là:

• Người thân thích của con.
• Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình.
• Cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em.
• Hội liên hiệp phụ nữ.

Quy định này nhằm bảo vệ trẻ em trong trường hợp cha mẹ vì lý do nào đó không chủ động yêu cầu, hoặc chính người đang nuôi con là người có hành vi gây hại. Bạn có thể tìm hiểu chi tiết hơn tại bài thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn khi nào được chấp nhận.

Hồ sơ và thủ tục yêu cầu

Đây là việc dân sự (nếu hai bên đã thỏa thuận, yêu cầu Tòa án công nhận) hoặc vụ án dân sự (nếu có tranh chấp), được giải quyết tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, thông thường là nơi người đang trực tiếp nuôi con cư trú hoặc làm việc. Do tổ chức hệ thống tòa án có thay đổi theo quy định mới, người yêu cầu nên kiểm tra cơ quan tiếp nhận cụ thể tại thời điểm nộp đơn. Hồ sơ cơ bản gồm:

Sau khi thụ lý, Tòa án tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ, xem xét nguyện vọng của con (nếu con đủ tuổi) và điều kiện thực tế của các bên để ra quyết định. Trong nhiều trường hợp, Tòa án còn tổ chức hòa giải để cha mẹ tự thống nhất phương án tốt nhất cho con trước khi xét xử.

Điều chỉnh nghĩa vụ cấp dưỡng sau khi thay đổi

Khi người trực tiếp nuôi con thay đổi, nghĩa vụ cấp dưỡng cũng được điều chỉnh tương ứng. Người không trực tiếp nuôi con (sau khi thay đổi) có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con; mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định căn cứ vào nhu cầu thiết yếu của con và khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng. Người đang được cấp dưỡng trước đó cũng có thể yêu cầu chấm dứt hoặc thay đổi mức cấp dưỡng cho phù hợp. Chi tiết về cách tính, thủ tục và thi hành có thể xem thêm tại bài cấp dưỡng nuôi con sau ly hôn.

Vướng mắc thường gặp và hướng xử lý

Trên thực tế, nhiều người nộp đơn thay đổi người nuôi con chỉ dựa vào việc mình có thu nhập cao hơn, đây là quan niệm chưa đầy đủ. Tòa án cân nhắc tổng thể: thời gian dành cho con, môi trường sống ổn định, mối quan hệ tình cảm và khả năng bảo đảm việc học hành, chăm sóc y tế cho con. Một vướng mắc khác là thiếu chứng cứ khách quan chứng minh bên kia không còn đủ điều kiện; lời khai một chiều thường không đủ sức thuyết phục. Người yêu cầu nên thu thập tài liệu có giá trị chứng minh như xác nhận của nhà trường, cơ quan y tế, chính quyền địa phương, hoặc chứng cứ về hành vi bỏ bê, bạo hành.

Câu hỏi thường gặp

Con bao nhiêu tuổi thì được hỏi ý kiến khi thay đổi người nuôi con?

Từ đủ 07 tuổi trở lên, Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con. Tuy nhiên nguyện vọng của con chỉ là một trong nhiều yếu tố, không phải căn cứ duy nhất để quyết định.

Hai vợ chồng cũ tự thỏa thuận đổi người nuôi con có cần ra Tòa không?

Nên thực hiện thủ tục tại Tòa án để được công nhận bằng quyết định có hiệu lực pháp luật, tránh tranh chấp về sau và bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho con cũng như cho cả hai bên.

Chỉ vì thu nhập của tôi cao hơn thì có được giành lại quyền nuôi con không?

Không đương nhiên. Thu nhập chỉ là một điều kiện. Tòa án cân nhắc tổng thể điều kiện chăm sóc, môi trường sống, thời gian dành cho con và việc người đang nuôi có còn đủ điều kiện hay không.

Sau khi thay đổi người nuôi con, mức cấp dưỡng có thay đổi không?

Có. Nghĩa vụ cấp dưỡng chuyển sang người không trực tiếp nuôi con; mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận hoặc Tòa án quyết định dựa trên nhu cầu thiết yếu của con và khả năng của người cấp dưỡng.

Người thân của con có được đứng ra yêu cầu thay đổi người nuôi con không?

Có. Theo Điều 84, người thân thích, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, về trẻ em và Hội liên hiệp phụ nữ đều có quyền yêu cầu khi có căn cứ cho rằng người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện, nhằm bảo vệ lợi ích của con.

Việc thay đổi người trực tiếp nuôi con liên quan trực tiếp đến quyền lợi của trẻ và cần được chuẩn bị kỹ về chứng cứ. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho trường hợp cụ thể. Để được hỗ trợ theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của MULTILAW.