Điều kiện và thủ tục nhận nuôi con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi 2010

Ý nghĩa pháp lý của việc nuôi con nuôi

Nuôi con nuôi là việc xác lập quan hệ cha, mẹ và con giữa người nhận con nuôi và người được nhận làm con nuôi. Đây là chế định nhân văn nhằm bảo đảm cho trẻ em được sống trong môi trường gia đình, được chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục. Vì liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em, pháp luật quy định chặt chẽ về điều kiện và thủ tục để bảo vệ lợi ích tốt nhất của người con nuôi.

Căn cứ pháp lý

Việc nuôi con nuôi được điều chỉnh bởi:

• Luật Nuôi con nuôi 2010 là văn bản gốc điều chỉnh toàn diện.
• Bộ luật Dân sự 2015 về năng lực hành vi, đại diện, quan hệ nhân thân.
• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 về quan hệ cha mẹ con.
• Các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành; người đọc nên kiểm tra văn bản hướng dẫn mới nhất đang có hiệu lực.

Điều kiện đối với người được nhận làm con nuôi

Theo Điều 8 Luật Nuôi con nuôi 2010, người được nhận làm con nuôi bao gồm:

• Trẻ em dưới 16 tuổi;
• Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi nếu được cha dượng, mẹ kế nhận làm con nuôi hoặc được cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận làm con nuôi.

Một người chỉ được làm con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng. Nhà nước khuyến khích việc nhận trẻ em mồ côi, trẻ bị bỏ rơi, trẻ có hoàn cảnh đặc biệt khác làm con nuôi.

Điều kiện đối với người nhận con nuôi

Theo Điều 14 Luật Nuôi con nuôi 2010, người nhận con nuôi phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện:

• Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;
• Hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên;
• Có điều kiện về sức khỏe, kinh tế, chỗ ở bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con nuôi;
• Có tư cách đạo đức tốt.

Lưu ý quan trọng: điều kiện về khoảng cách tuổi (hơn 20 tuổi) và điều kiện về sức khỏe, kinh tế, chỗ ở không áp dụng đối với trường hợp cha dượng nhận con riêng của vợ, mẹ kế nhận con riêng của chồng làm con nuôi hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi.

Các trường hợp không được nhận con nuôi bao gồm người đang bị hạn chế một số quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên; người đang chấp hành quyết định xử lý hành chính tại cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh; người đang chấp hành hình phạt tù; người chưa được xóa án tích về một số tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của người khác, ngược đãi, dụ dỗ, ép buộc, mua bán trẻ em... Người đọc nên đối chiếu quy định cụ thể tại Luật Nuôi con nuôi 2010.

Sự đồng ý cho làm con nuôi

Theo Điều 21 Luật Nuôi con nuôi 2010, việc nhận nuôi con nuôi phải được sự đồng ý của:

• Cha mẹ đẻ của người được nhận làm con nuôi; nếu cha hoặc mẹ đẻ đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được thì phải được sự đồng ý của người còn lại; nếu cả cha mẹ đẻ đều rơi vào các trường hợp đó thì phải được sự đồng ý của người giám hộ;
• Bản thân người được nhận làm con nuôi từ đủ 9 tuổi trở lên cũng phải đồng ý.

Sự đồng ý phải hoàn toàn tự nguyện, trung thực, không bị ép buộc, không bị đe dọa hay mua chuộc, không vụ lợi. Đây là yêu cầu nhằm bảo vệ quyền lợi trẻ em, tương tự tinh thần của các quy định về bảo vệ quyền trẻ em.

Hồ sơ nhận nuôi con nuôi

Hồ sơ nuôi con nuôi trong nước gồm hai nhóm:

Hồ sơ của người nhận con nuôi (Điều 17), thường bao gồm:

• Đơn xin nhận con nuôi;
• Bản sao giấy tờ tùy thân (căn cước công dân/hộ chiếu);
• Phiếu lý lịch tư pháp;
• Văn bản xác nhận tình trạng hôn nhân;
• Giấy khám sức khỏe; văn bản xác nhận về điều kiện kinh tế, chỗ ở theo quy định.

Hồ sơ của người được nhận làm con nuôi (Điều 18), thường bao gồm:

• Giấy khai sinh;
• Giấy khám sức khỏe;
• Hai ảnh chân dung;
• Các giấy tờ liên quan tùy theo hoàn cảnh (biên bản trẻ bị bỏ rơi, quyết định tiếp nhận đối với trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng...).

Danh mục cụ thể có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn; người đọc nên kiểm tra quy định mới nhất trước khi chuẩn bị.

Thẩm quyền và trình tự đăng ký

Về thẩm quyền, cần phân biệt hai trường hợp:

• Nuôi con nuôi trong nước: thẩm quyền đăng ký thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú của người được nhận làm con nuôi hoặc của người nhận con nuôi. Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã), việc đăng ký nuôi con nuôi trong nước được thực hiện tại chính quyền cấp xã.
• Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài: thẩm quyền thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cơ quan chuyên môn (Sở Tư pháp), với trình tự chặt chẽ hơn.

Trình tự đăng ký nuôi con nuôi trong nước về cơ bản gồm: nộp hồ sơ; cơ quan có thẩm quyền kiểm tra hồ sơ, lấy ý kiến của những người liên quan; xác minh sự tự nguyện và điều kiện của các bên; nếu đủ điều kiện thì tổ chức đăng ký, trao Giấy chứng nhận nuôi con nuôi và ghi vào Sổ hộ tịch. Thời hạn giải quyết được pháp luật quy định cụ thể; người đọc nên kiểm tra văn bản hiện hành để nắm thời hạn chính xác.

Hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi

Theo Điều 24 Luật Nuôi con nuôi 2010, kể từ ngày giao nhận con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi phát sinh đầy đủ các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con; giữa con nuôi và các thành viên khác của gia đình cha mẹ nuôi cũng phát sinh quyền, nghĩa vụ theo quy định.

Theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thể quyết định việc thay đổi họ, tên của con nuôi. Việc thay đổi liên quan đến trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên phải được sự đồng ý của trẻ. Quan hệ giữa con nuôi với cha mẹ đẻ được điều chỉnh theo thỏa thuận và quy định của pháp luật. Những nội dung này có mối liên hệ với các chế định bảo vệ người chưa thành niên và người được giám hộ.

Lưu ý và vướng mắc thường gặp

• Thiếu sự đồng ý hợp lệ: đây là lý do phổ biến khiến hồ sơ bị từ chối. Cần bảo đảm đủ chữ ký, ý kiến của cha mẹ đẻ, người giám hộ và trẻ từ đủ 9 tuổi.
• Chứng minh điều kiện kinh tế, chỗ ở: cần chuẩn bị tài liệu rõ ràng, trừ trường hợp được miễn.
• Nhầm lẫn thẩm quyền: nuôi con nuôi trong nước tại cấp xã, có yếu tố nước ngoài tại cấp tỉnh.
• Chấm dứt việc nuôi con nuôi: pháp luật quy định các căn cứ và thủ tục riêng khi phát sinh; nên tham vấn luật sư nếu xảy ra tranh chấp.

Câu hỏi thường gặp

Người độc thân có được nhận con nuôi không?

Có. Một người có thể nhận con nuôi với tư cách người độc thân nếu đáp ứng các điều kiện tại Điều 14 Luật Nuôi con nuôi 2010. Một người con nuôi chỉ được làm con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng.

Nhận nuôi con nuôi đăng ký ở đâu?

Đối với nuôi con nuôi trong nước, việc đăng ký được thực hiện tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú của người được nhận làm con nuôi hoặc của người nhận con nuôi. Trường hợp có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền cấp tỉnh.

Trẻ bao nhiêu tuổi thì phải hỏi ý kiến khi cho làm con nuôi?

Theo Điều 21, người được nhận làm con nuôi từ đủ 9 tuổi trở lên phải đồng ý thì việc nuôi con nuôi mới được thực hiện.

Nhận con riêng của vợ/chồng làm con nuôi có cần hơn 20 tuổi không?

Không. Điều kiện hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên và điều kiện về sức khỏe, kinh tế, chỗ ở không áp dụng với cha dượng nhận con riêng của vợ, mẹ kế nhận con riêng của chồng, hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi.

Con nuôi có được thừa kế từ cha mẹ nuôi không?

Có. Kể từ khi việc nuôi con nuôi có hiệu lực, con nuôi và cha mẹ nuôi có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con, bao gồm quyền thừa kế theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Kết luận

Nhận nuôi con nuôi là quan hệ pháp lý quan trọng, đòi hỏi tuân thủ chặt chẽ các điều kiện về chủ thể, sự đồng ý, hồ sơ và thẩm quyền theo Luật Nuôi con nuôi 2010. Việc thực hiện đúng quy định giúp bảo đảm quyền lợi tốt nhất cho trẻ và tính ổn định của quan hệ cha mẹ con.

Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn pháp lý đối với từng trường hợp cụ thể. Để được hỗ trợ chi tiết, vui lòng liên hệ đội ngũ luật sư của Công ty Luật TNHH MULTILAW.