Thẩm quyền giải quyết của tòa án theo cấp và theo lãnh thổ

Vì sao phải xác định đúng thẩm quyền của tòa án

Nộp đơn sai Tòa là một trong những lý do phổ biến khiến vụ án bị trả lại đơn hoặc bị chuyển hồ sơ, làm chậm quá trình giải quyết và phát sinh chi phí. Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 (BLTTDS 2015) xác lập thẩm quyền của Tòa án theo ba lớp lần lượt: theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ. Người khởi kiện cần xác định đủ và đúng cả ba yếu tố này trước khi soạn đơn, vì chỉ cần sai một lớp là hồ sơ đã có nguy cơ không được thụ lý.

Thẩm quyền theo loại việc

Trước hết, phải xác định tranh chấp hoặc yêu cầu có thuộc thẩm quyền dân sự của Tòa án hay không. BLTTDS 2015 (các Điều 26 đến 34) liệt kê những nhóm tranh chấp và yêu cầu thuộc thẩm quyền giải quyết, bao gồm:

• Tranh chấp và yêu cầu về dân sự: hợp đồng, quyền sở hữu, thừa kế, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, quyền sử dụng đất...
• Tranh chấp và yêu cầu về hôn nhân và gia đình: ly hôn, chia tài sản, cấp dưỡng, xác định cha mẹ con...
• Tranh chấp và yêu cầu về kinh doanh, thương mại.
• Tranh chấp và yêu cầu về lao động.

Cần phân biệt "tranh chấp" (có mâu thuẫn về quyền, nghĩa vụ giữa các bên) với "yêu cầu" (việc dân sự — không có tranh chấp mà chỉ đề nghị Tòa công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý, ví dụ yêu cầu tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự, yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn). Việc phân loại đúng quyết định thủ tục áp dụng: vụ án dân sự hay việc dân sự. Ngoài ra, một số tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan khác (Trọng tài thương mại nếu có thỏa thuận trọng tài hợp pháp, cơ quan hành chính) thì không thuộc thẩm quyền của Tòa án.

Thẩm quyền theo cấp

Sau khi xác định loại việc, cần xác định vụ án thuộc Tòa án nhân dân cấp huyện hay cấp tỉnh theo Điều 35 và Điều 37 BLTTDS 2015:

• TAND cấp huyện giải quyết theo thủ tục sơ thẩm phần lớn các tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động thông thường.
• TAND cấp tỉnh giải quyết sơ thẩm những vụ việc có yếu tố nước ngoài (đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, hoặc cần ủy thác tư pháp cho cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, cho Tòa án nước ngoài), và những vụ việc mà TAND cấp tỉnh lấy lên để giải quyết khi xét thấy cần thiết hoặc theo đề nghị của cấp huyện.

Nguyên tắc chung là cấp huyện giải quyết sơ thẩm trước, cấp tỉnh chỉ thụ lý sơ thẩm các trường hợp luật quy định riêng. Với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, quá trình tố tụng có thể phức tạp hơn, cần lưu ý thêm về tống đạt văn bản tố tụng ra nước ngoài vì việc này thường kéo dài thời gian giải quyết.

Thẩm quyền theo lãnh thổ

Khi đã biết cấp Tòa, phải xác định Tòa ở địa phương nào có thẩm quyền. Điều 39 BLTTDS 2015 đặt ra các nguyên tắc:

• Nguyên tắc chung: Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc (nếu bị đơn là cá nhân) hoặc nơi bị đơn có trụ sở (nếu là cơ quan, tổ chức) có thẩm quyền giải quyết.
• Tranh chấp bất động sản: Tòa án nơi có bất động sản có thẩm quyền — đây là thẩm quyền mang tính riêng biệt, không phụ thuộc nơi cư trú của bị đơn.
• Thỏa thuận chọn Tòa: đối với tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động, các đương sự có quyền thỏa thuận bằng văn bản yêu cầu Tòa án nơi nguyên đơn cư trú, làm việc, có trụ sở giải quyết.

Quyền lựa chọn tòa án của nguyên đơn

Ngoài nguyên tắc trên, Điều 40 BLTTDS 2015 cho phép nguyên đơn được lựa chọn Tòa án trong một số trường hợp, ví dụ:

• Không biết nơi cư trú, làm việc, trụ sở của bị đơn: kiện tại Tòa nơi bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở cuối cùng hoặc nơi bị đơn có tài sản.
• Tranh chấp phát sinh từ hoạt động của chi nhánh: kiện tại Tòa nơi có chi nhánh.
• Tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: có thể kiện tại Tòa nơi cư trú, làm việc của nguyên đơn hoặc nơi xảy ra thiệt hại.
• Tranh chấp phát sinh từ quan hệ hợp đồng: có thể kiện tại Tòa nơi hợp đồng được thực hiện.

Việc xác định đúng địa hạt gắn chặt với hồ sơ khởi kiện và ảnh hưởng trực tiếp tới việc thi hành án sau này, như trình bày tại bài khởi kiện đòi nợ: quy trình tố tụng và thi hành án.

Lưu ý thực tiễn khi xác định thẩm quyền

• Với tranh chấp đất đai, cần phân biệt tranh chấp "ai là người có quyền sử dụng đất" (thuộc diện phải hòa giải tại UBND cấp xã trước khi khởi kiện) với tranh chấp hợp đồng, giao dịch liên quan đến đất (chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế quyền sử dụng đất). Nội dung này được phân tích tại bài giải quyết tranh chấp đất đai: hòa giải, khởi kiện.
• Thỏa thuận chọn Tòa phải hợp pháp, rõ ràng và không trái với quy định về thẩm quyền riêng biệt (ví dụ không thể thỏa thuận khác đi đối với tranh chấp bất động sản).
• Nếu có thỏa thuận trọng tài thương mại hợp pháp, Tòa án sẽ từ chối thụ lý (trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện).
• Khi phát hiện đã thụ lý sai thẩm quyền, Tòa án chuyển hồ sơ cho Tòa có thẩm quyền và thông báo cho đương sự; việc này làm kéo dài thời gian, do đó nên xác định đúng ngay từ đầu.

Câu hỏi thường gặp

Không biết bị đơn ở đâu thì kiện tại Tòa nào?

Theo quyền lựa chọn Tòa án tại Điều 40 BLTTDS 2015, nếu không biết nơi cư trú, làm việc, trụ sở hiện tại của bị đơn, nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở cuối cùng hoặc nơi bị đơn có tài sản giải quyết.

Tranh chấp bất động sản kiện ở đâu?

Tòa án nơi có bất động sản có thẩm quyền giải quyết. Đây là quy định mang tính riêng biệt, không phụ thuộc vào nơi cư trú của bị đơn, nhằm thuận tiện cho việc xem xét, thẩm định tại chỗ và thi hành sau này.

Hai bên đã thỏa thuận chọn Tòa thì có bắt buộc theo không?

Thỏa thuận chọn Tòa nơi nguyên đơn cư trú, làm việc, có trụ sở chỉ có giá trị nếu phù hợp quy định pháp luật và không thuộc trường hợp thẩm quyền riêng biệt (như tranh chấp bất động sản). Nếu hợp pháp, Tòa được các bên thỏa thuận lựa chọn sẽ thụ lý.

Vụ việc có yếu tố nước ngoài thì Tòa nào giải quyết?

Theo BLTTDS 2015, những vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài (đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, cần ủy thác tư pháp ra nước ngoài) thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, trừ một số trường hợp đặc thù do luật quy định khác.

Tòa và Trọng tài thương mại, chọn cơ quan nào?

Nếu các bên đã có thỏa thuận trọng tài hợp pháp và còn hiệu lực, tranh chấp thương mại sẽ do Trọng tài giải quyết và Tòa án từ chối thụ lý, trừ khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện. Nếu không có thỏa thuận trọng tài, tranh chấp thuộc thẩm quyền của Tòa án.

Kết luận

Xác định thẩm quyền lần lượt theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ là bước bắt buộc trước khi khởi kiện, giúp hồ sơ được thụ lý nhanh và tránh bị chuyển vụ án. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho trường hợp cụ thể; bạn nên liên hệ luật sư MULTILAW để được hỗ trợ. Tham khảo thêm chuyên mục thu hồi công nợ.