Nghĩa vụ liên đới là gì? Cách thực hiện theo Điều 288 Bộ luật Dân sự 2015

Nghĩa vụ liên đới là gì?

Khi một khoản nợ hay một trách nhiệm thuộc về nhiều người cùng lúc, câu hỏi đặt ra là chủ nợ có thể đòi ai, đòi bao nhiêu và những người còn lại có trách nhiệm gì với nhau. Chế định nghĩa vụ liên đới trong Bộ luật Dân sự 2015 chính là câu trả lời cho tình huống này, và trên thực tế đây là một trong những nội dung dễ gây bất ngờ nhất đối với người tham gia giao dịch, bởi một người có thể phải gánh toàn bộ khoản nợ dù chỉ hưởng một phần lợi ích.

Theo khoản 1 Điều 288 Bộ luật Dân sự 2015, nghĩa vụ liên đới là nghĩa vụ do nhiều người cùng phải thực hiện và bên có quyền có thể yêu cầu bất cứ ai trong số những người có nghĩa vụ phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ. Nói cách khác, chủ nợ không bắt buộc phải chia phần để đòi từng người, mà có quyền yêu cầu một người trả hết toàn bộ khoản nợ. Đây là điểm khác biệt căn bản so với nghĩa vụ riêng rẽ theo Điều 287 Bộ luật Dân sự 2015, khi mỗi người chỉ chịu trách nhiệm về phần của mình và việc thực hiện phần này không liên quan đến phần của người khác.

Bản chất của nghĩa vụ liên đới là tăng cường sự bảo đảm cho bên có quyền: thay vì phải theo đuổi nhiều người, mỗi người một phần với rủi ro có người mất khả năng thanh toán, bên có quyền được phép "chọn mặt gửi vàng", nhắm vào người có khả năng tài chính tốt nhất để thu hồi toàn bộ. Chính vì lợi thế lớn nghiêng về bên có quyền, pháp luật quy định nghĩa vụ liên đới không thể suy đoán tùy tiện mà phải có căn cứ rõ ràng.

Căn cứ pháp lý về nghĩa vụ liên đới

Người dân và doanh nghiệp khi tìm hiểu chế định này nên nắm các điều luật nền tảng sau trong Bộ luật Dân sự 2015:

• Điều 287 – Thực hiện nghĩa vụ theo phần (nghĩa vụ riêng rẽ), làm cơ sở đối chiếu.
• Điều 288 – Thực hiện nghĩa vụ liên đới, quy định cốt lõi được phân tích trong bài.
• Điều 289 – Thực hiện quyền dân sự liên đới, áp dụng khi nhiều người cùng có quyền.
• Điều 338 – Nhiều người cùng bảo lãnh, xác định trách nhiệm liên đới giữa các bên bảo lãnh.
• Điều 587 – Bồi thường thiệt hại do nhiều người cùng gây ra.

Ngoài Bộ luật Dân sự, một số luật chuyên ngành cũng đặt ra trách nhiệm liên đới, tiêu biểu là Điều 27 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 về trách nhiệm liên đới của vợ chồng đối với các giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình.

Nghĩa vụ liên đới phát sinh khi nào?

Nghĩa vụ liên đới không đương nhiên tồn tại mà chỉ phát sinh trong hai trường hợp:

• Do các bên thỏa thuận: nhiều người cùng ký kết một hợp đồng và cam kết cùng liên đới chịu trách nhiệm, ví dụ nhiều người cùng đứng tên vay vốn hoặc cùng bảo lãnh cho một khoản vay. Ở đây, ý chí cam kết liên đới phải được thể hiện rõ, thường bằng cụm từ "cùng liên đới chịu trách nhiệm" trong hợp đồng.
• Do pháp luật quy định: một số quan hệ được luật xác định là liên đới ngay cả khi các bên không thỏa thuận. Chẳng hạn, nhiều người cùng gây thiệt hại thì phải liên đới bồi thường theo Điều 587 Bộ luật Dân sự 2015; vợ chồng liên đới chịu trách nhiệm với giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình theo Điều 27 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Vì tính chất ràng buộc chặt chẽ, nghĩa vụ liên đới thường được thể hiện rõ ràng bằng văn bản để tránh tranh cãi về việc một người có thực sự chấp nhận trách nhiệm liên đới hay không. Trong thực tiễn xét xử, khi hợp đồng không ghi rõ và pháp luật không có quy định bắt buộc, Tòa án có xu hướng xác định các bên chỉ chịu trách nhiệm theo phần, bởi liên đới là một gánh nặng đặc biệt không được suy đoán.

Cách thực hiện nghĩa vụ liên đới theo Điều 288 BLDS 2015

Điều 288 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cơ chế thực hiện khá cụ thể:

• Bên có quyền được yêu cầu bất kỳ người nào trong số những người có nghĩa vụ liên đới thực hiện toàn bộ nghĩa vụ. Bên có quyền cũng có thể yêu cầu tất cả cùng thực hiện, hoặc yêu cầu lần lượt, tùy lựa chọn của mình.
• Khi một người đã thực hiện xong toàn bộ nghĩa vụ, người đó có quyền yêu cầu những người có nghĩa vụ liên đới khác hoàn lại phần nghĩa vụ tương ứng của họ đối với mình. Đây gọi là quyền hoàn lại (quyền yêu cầu bồi hoàn) giữa những người cùng chịu trách nhiệm.
• Trường hợp bên có quyền đã chỉ định một người thực hiện toàn bộ nghĩa vụ nhưng sau đó lại miễn cho người này thì những người còn lại cũng được miễn thực hiện nghĩa vụ.
• Ngược lại, nếu bên có quyền chỉ miễn phần nghĩa vụ cho một người thì những người còn lại vẫn phải liên đới thực hiện phần nghĩa vụ của họ.

Như vậy, việc miễn trừ có phạm vi khác nhau tùy theo ý chí của bên có quyền, và người có nghĩa vụ cần đọc kỹ nội dung văn bản miễn trừ để xác định mình còn trách nhiệm hay không.

Quan hệ nội bộ và quyền hoàn lại giữa những người có nghĩa vụ

Cần phân biệt hai tầng quan hệ trong nghĩa vụ liên đới. Tầng thứ nhất là quan hệ đối ngoại giữa nhóm người có nghĩa vụ với bên có quyền: ở đây mỗi người đều có thể bị buộc trả toàn bộ. Tầng thứ hai là quan hệ nội bộ giữa những người cùng chịu trách nhiệm với nhau: sau khi một người đã trả thay, người đó trở thành chủ nợ mới đối với những người còn lại, chỉ trong phạm vi phần nghĩa vụ tương ứng của từng người.

Điểm mấu chốt là phần nghĩa vụ nội bộ được xác định thế nào. Nếu các bên có thỏa thuận về tỷ lệ chịu trách nhiệm thì áp dụng thỏa thuận đó; nếu không, thông thường phần của mỗi người được xem là bằng nhau. Người trả thay muốn đòi lại thành công cần chứng minh được hai điều: số tiền thực tế đã thanh toán cho bên có quyền, và căn cứ xác định phần nghĩa vụ của từng người còn lại. Đây là lý do việc lưu giữ chứng từ đóng vai trò quyết định trong các tranh chấp hoàn lại.

Phân biệt nghĩa vụ liên đới và nghĩa vụ riêng rẽ

Việc xác định đúng loại nghĩa vụ có ý nghĩa quyết định đến việc ai phải trả và trả bao nhiêu, đặc biệt trong các tranh chấp về hợp đồng vay tài sản hoặc khi áp dụng các biện pháp bảo đảm thực hiện hợp đồng.

Một số tình huống thực tiễn thường gặp

• Nhiều người cùng vay: hai hay nhiều người cùng ký hợp đồng vay và cam kết liên đới, ngân hàng hoặc chủ nợ có quyền đòi bất kỳ ai trả hết. Người trả thay sau đó đòi lại phần của những người còn lại.
• Đồng bảo lãnh: theo Điều 338 Bộ luật Dân sự 2015, khi nhiều người cùng bảo lãnh một nghĩa vụ thì phải liên đới thực hiện việc bảo lãnh, trừ khi có thỏa thuận hoặc pháp luật quy định bảo lãnh theo phần độc lập.
• Cùng gây thiệt hại: nhiều người cùng có lỗi gây ra một thiệt hại thì liên đới bồi thường theo Điều 587; mức trách nhiệm nội bộ được xác định theo mức độ lỗi của mỗi người.
• Trách nhiệm của vợ chồng: giao dịch phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình có thể ràng buộc cả hai vợ chồng dù chỉ một người ký, theo Điều 27 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Lưu ý thực tiễn cho người dân và doanh nghiệp

• Đọc kỹ điều khoản trách nhiệm trước khi ký: cụm từ "cùng liên đới chịu trách nhiệm" ràng buộc bạn nặng hơn nhiều so với "mỗi bên chịu phần của mình".
• Giữ chứng cứ đã thanh toán: nếu bạn là người trả thay, hãy lưu đầy đủ chứng từ để làm căn cứ đòi lại phần từ những người còn lại.
• Cân nhắc kỹ khi đứng tên chung hoặc bảo lãnh: khi nhiều người cùng bảo lãnh, họ có thể phải liên đới thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh theo Điều 338 Bộ luật Dân sự 2015. Nội dung này gắn với quy tắc chung của danh mục hợp đồng kinh tế.
• Thỏa thuận rõ tỷ lệ nội bộ: để tránh tranh chấp về sau, những người cùng nghĩa vụ nên ghi rõ phần trách nhiệm của mỗi người ngay từ đầu.

Câu hỏi thường gặp

Chủ nợ có bắt buộc phải đòi đều tất cả những người có nghĩa vụ không?

Không. Theo Điều 288 Bộ luật Dân sự 2015, bên có quyền được tự do lựa chọn yêu cầu một người bất kỳ thực hiện toàn bộ nghĩa vụ, không buộc phải chia đều hay đòi lần lượt.

Tôi đã trả hết nợ thay cho nhóm, tôi có được đòi lại không?

Có. Người đã thực hiện toàn bộ nghĩa vụ có quyền yêu cầu những người liên đới khác hoàn lại phần nghĩa vụ tương ứng của họ. Bạn nên lưu giữ chứng từ thanh toán để làm căn cứ đòi lại.

Nếu chủ nợ miễn nợ cho một người thì những người khác có được miễn không?

Tùy phạm vi miễn trừ. Nếu chủ nợ đã chỉ định một người trả toàn bộ rồi miễn cho người đó thì những người còn lại cũng được miễn; còn nếu chỉ miễn phần của một người thì những người khác vẫn phải liên đới thực hiện phần của mình.

Nghĩa vụ liên đới có tự động phát sinh khi nhiều người cùng nợ không?

Không tự động. Nghĩa vụ liên đới chỉ phát sinh khi các bên thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định. Nếu không có căn cứ này, mỗi người thường chỉ chịu trách nhiệm theo phần riêng rẽ theo Điều 287 Bộ luật Dân sự 2015.

Một người trong nhóm mất khả năng thanh toán thì ai chịu phần đó?

Trong quan hệ với bên có quyền, những người còn lại vẫn phải bảo đảm toàn bộ nghĩa vụ, nên trên thực tế họ có thể phải gánh cả phần của người mất khả năng trả. Việc đòi lại phần này ở quan hệ nội bộ sẽ phụ thuộc vào khả năng thu hồi thực tế từ người đó.

Nghĩa vụ liên đới là công cụ pháp lý bảo vệ quyền lợi bên có quyền, nhưng cũng đặt ra rủi ro lớn cho người tham gia. Việc xác định đúng bản chất trách nhiệm cần dựa trên nội dung cụ thể của giao dịch và quy định áp dụng. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể; để được hỗ trợ chính xác theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư của Công ty Luật MULTILAW.