Hợp đồng bảo hiểm là gì?

Bảo hiểm là công cụ chuyển giao rủi ro, giúp cá nhân và doanh nghiệp ổn định tài chính trước những biến cố bất ngờ như tai nạn, bệnh tật, hỏa hoạn, thiên tai hay trách nhiệm bồi thường cho bên thứ ba. Thay vì tự gánh chịu toàn bộ tổn thất, người mua bảo hiểm đóng một khoản phí để chuyển giao rủi ro tài chính cho doanh nghiệp bảo hiểm.

Hợp đồng bảo hiểm là sự thỏa thuận giữa bên mua bảo hiểm và doanh nghiệp bảo hiểm (hoặc chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài, tổ chức tương hỗ cung cấp bảo hiểm vi mô), theo đó bên mua bảo hiểm phải đóng phí bảo hiểm, còn doanh nghiệp bảo hiểm cam kết chi trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm. Từ ngày 01/01/2023, quan hệ này được điều chỉnh bởi Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 (Luật số 08/2022/QH15), thay thế Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2000 và cập nhật nhiều quy định quan trọng theo hướng bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tham gia bảo hiểm.

Căn cứ pháp lý và mối quan hệ với Bộ luật Dân sự

Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 là văn bản chuyên ngành điều chỉnh trực tiếp hợp đồng bảo hiểm, từ giao kết, thực hiện, quyền và nghĩa vụ của các bên đến chấm dứt hợp đồng. Đối với những vấn đề mà luật chuyên ngành không quy định, các bên áp dụng quy định chung của Bộ luật Dân sự 2015 về hợp đồng và giao dịch dân sự. Đây là nguyên tắc ưu tiên luật chuyên ngành, sau đó áp dụng luật chung để lấp đầy khoảng trống.

Về hình thức, hợp đồng bảo hiểm phải được lập thành văn bản. Bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm có thể là hợp đồng, giấy chứng nhận bảo hiểm, đơn bảo hiểm hoặc hình thức khác theo quy định của pháp luật. Việc yêu cầu hình thức văn bản nhằm bảo đảm sự minh bạch, rõ ràng của quyền và nghĩa vụ, bởi đây là loại hợp đồng có nhiều điều khoản chuyên môn phức tạp.

Các loại hợp đồng bảo hiểm

Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 phân chia hợp đồng bảo hiểm thành các nhóm chính, mỗi nhóm có nguyên tắc chi trả và đặc thù riêng:

  • Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ: liên quan đến tuổi thọ, tính mạng con người, thường có yếu tố tiết kiệm, đầu tư dài hạn.
  • Hợp đồng bảo hiểm sức khỏe: liên quan đến sức khỏe, tai nạn, chi phí khám chữa bệnh của người được bảo hiểm.
  • Hợp đồng bảo hiểm tài sản: bảo hiểm cho tài sản, bao gồm cả vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản.
  • Hợp đồng bảo hiểm thiệt hại (bao gồm bảo hiểm trách nhiệm): bồi thường cho những tổn thất, trách nhiệm phát sinh của người được bảo hiểm đối với bên thứ ba.

Việc xác định đúng loại hợp đồng ảnh hưởng đến nguyên tắc bồi thường, giới hạn trách nhiệm và cách tính số tiền chi trả. Bảo hiểm tài sản và bảo hiểm thiệt hại vận hành theo nguyên tắc bồi thường (không vượt quá thiệt hại thực tế), còn bảo hiểm nhân thọ và một phần bảo hiểm sức khỏe chi trả theo số tiền đã thỏa thuận.

Những nguyên tắc chung quan trọng

  • Nguyên tắc trung thực tuyệt đối: Cả hai bên phải cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực. Bên mua bảo hiểm có nghĩa vụ kê khai đầy đủ, chính xác các thông tin liên quan đến đối tượng bảo hiểm theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm; ngược lại, doanh nghiệp bảo hiểm phải giải thích rõ điều kiện, điều khoản. Vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin có thể dẫn đến hậu quả pháp lý bất lợi như bị đơn phương chấm dứt hợp đồng hoặc bị từ chối bồi thường theo quy định của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022.
  • Quyền lợi có thể được bảo hiểm: Bên mua bảo hiểm phải có quyền lợi có thể được bảo hiểm đối với đối tượng bảo hiểm, ví dụ quyền sở hữu, quyền chiếm hữu, quyền sử dụng đối với tài sản, hoặc quan hệ nhân thân với người được bảo hiểm. Nguyên tắc này ngăn chặn việc mua bảo hiểm nhằm trục lợi từ rủi ro của người khác.
  • Nguyên tắc bồi thường (đối với bảo hiểm tài sản, thiệt hại): Số tiền bồi thường mà người được bảo hiểm nhận không vượt quá thiệt hại thực tế trong sự kiện bảo hiểm, nhằm bảo đảm bảo hiểm không trở thành công cụ kiếm lời.
  • Điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm: Phải được quy định rõ ràng trong hợp đồng và doanh nghiệp bảo hiểm có nghĩa vụ giải thích cho bên mua khi giao kết. Đây là nội dung dễ phát sinh tranh chấp nhất trong thực tiễn.

Do có nhiều điều khoản chuyên môn, bên mua nên cân nhắc kỹ điều kiện có hiệu lực của hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015 và đặc biệt chú ý điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng trước khi đặt bút ký.

Giao kết, thực hiện và chấm dứt hợp đồng bảo hiểm

Quá trình giao kết hợp đồng bảo hiểm thường bắt đầu từ việc bên mua kê khai thông tin, doanh nghiệp bảo hiểm đánh giá rủi ro và chào phí, sau đó hai bên xác lập hợp đồng bằng văn bản. Trong quá trình thực hiện, bên mua có nghĩa vụ đóng phí đúng hạn, thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm khi có sự thay đổi làm tăng rủi ro được bảo hiểm và thông báo kịp thời khi xảy ra sự kiện bảo hiểm.

Hợp đồng bảo hiểm có thể chấm dứt trong nhiều trường hợp, chẳng hạn khi bên mua không còn quyền lợi có thể được bảo hiểm, khi bên mua không đóng phí theo thỏa thuận, hoặc theo các trường hợp chấm dứt khác do luật quy định. Hậu quả pháp lý của mỗi trường hợp chấm dứt là khác nhau, đặc biệt về việc hoàn phí hay không hoàn phí, nên các bên cần đọc kỹ điều khoản chấm dứt và hậu quả.

Lưu ý thực tiễn và rủi ro thường gặp

  • Đọc kỹ quy tắc, điều khoản loại trừ và định nghĩa "sự kiện bảo hiểm" trước khi ký; đây là nơi phát sinh nhiều tranh chấp nhất giữa người mua và doanh nghiệp bảo hiểm.
  • Kê khai trung thực tình trạng sức khỏe, lịch sử tổn thất, đặc điểm tài sản để tránh bị từ chối bồi thường vì lý do vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin.
  • Lưu ý thời hạn thông báo sự kiện bảo hiểm và thời hạn, hồ sơ yêu cầu bồi thường; nộp trễ hoặc thiếu hồ sơ có thể ảnh hưởng đến quyền lợi.
  • Với hợp đồng nhân thọ dài hạn, cần cân nhắc khả năng duy trì đóng phí, vì chấm dứt sớm có thể khiến bên mua chịu thiệt về giá trị hoàn lại.
  • Giữ đầy đủ chứng từ, biên bản, hình ảnh hiện trường khi xảy ra sự kiện bảo hiểm để làm căn cứ yêu cầu bồi thường.

Câu hỏi thường gặp

Kê khai không trung thực có bị mất quyền lợi bảo hiểm không?

Có thể. Nếu bên mua cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm giao kết hợp đồng để được chi trả tiền bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm có quyền hủy bỏ hợp đồng và xử lý theo quy định của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022. Vì vậy, kê khai trung thực là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền lợi của chính người mua.

Hợp đồng bảo hiểm có bắt buộc bằng văn bản không?

Có. Hợp đồng bảo hiểm phải được lập thành văn bản; bằng chứng giao kết gồm hợp đồng, giấy chứng nhận bảo hiểm, đơn bảo hiểm hoặc hình thức khác do pháp luật quy định.

Số tiền bồi thường bảo hiểm tài sản được tính thế nào?

Với bảo hiểm tài sản và thiệt hại, số tiền bồi thường dựa trên thiệt hại thực tế và không vượt quá số tiền bảo hiểm đã thỏa thuận, theo nguyên tắc bồi thường nhằm tránh trục lợi bảo hiểm.

"Quyền lợi có thể được bảo hiểm" nghĩa là gì?

Đó là quyền, lợi ích hợp pháp của bên mua bảo hiểm đối với đối tượng được bảo hiểm, ví dụ quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản, hoặc quan hệ nhân thân với người được bảo hiểm. Nếu không có quyền lợi này, hợp đồng có thể không phát sinh hiệu lực hoặc bị vô hiệu.

Doanh nghiệp bảo hiểm từ chối bồi thường thì phải làm gì?

Bên mua nên yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm trả lời bằng văn bản nêu rõ căn cứ từ chối, đối chiếu với điều khoản hợp đồng và quy tắc bảo hiểm. Nếu cho rằng việc từ chối không đúng, bên mua có thể thương lượng, khiếu nại hoặc khởi kiện, và nên tham vấn luật sư để đánh giá cơ sở pháp lý.

Kết luận

Hợp đồng bảo hiểm vận hành trên nền tảng nguyên tắc trung thực tuyệt đối và quyền lợi có thể được bảo hiểm; đọc kỹ điều khoản loại trừ và định nghĩa sự kiện bảo hiểm là chìa khóa để bảo vệ quyền lợi. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Vui lòng liên hệ luật sư MULTILAW để được tư vấn theo hợp đồng và hồ sơ thực tế của bạn.