Các biện pháp bảo đảm thực hiện hợp đồng

Khi giao kết hợp đồng, điều mà các bên lo ngại nhất là đối tác không thực hiện đúng nghĩa vụ của mình. Để phòng ngừa và xử lý rủi ro này, pháp luật dân sự cho phép các bên áp dụng các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Đây là những công cụ pháp lý quan trọng giúp tăng tính chắc chắn cho hợp đồng và bảo vệ quyền lợi của bên có quyền. Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định khá đầy đủ về các biện pháp này.

Chín biện pháp bảo đảm theo luật định

Theo Điều 292 Bộ luật Dân sự năm 2015, các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ gồm chín biện pháp: cầm cố tài sản; thế chấp tài sản; đặt cọc; ký cược; ký quỹ; bảo lưu quyền sở hữu; bảo lãnh; tín chấp và cầm giữ tài sản. So với Bộ luật Dân sự năm 2005, Bộ luật năm 2015 đã bổ sung thêm hai biện pháp mới là bảo lưu quyền sở hữu và cầm giữ tài sản, qua đó mở rộng công cụ bảo vệ quyền cho các bên.

Phân tích một số biện pháp phổ biến

Trong số chín biện pháp trên, một số được sử dụng rất thường xuyên trong giao dịch kinh doanh:

• Cầm cố tài sản: bên có nghĩa vụ giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên có quyền giữ để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Đặc trưng là có sự chuyển giao tài sản.
• Thế chấp tài sản: bên thế chấp dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm nghĩa vụ nhưng không chuyển giao tài sản cho bên nhận thế chấp. Đây là biện pháp rất phổ biến trong vay vốn ngân hàng với tài sản là bất động sản.
• Đặt cọc: một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc tài sản trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Nếu bên đặt cọc từ chối thì mất cọc; nếu bên nhận cọc từ chối thì phải trả lại và một khoản tương đương.
• Ký quỹ: bên có nghĩa vụ gửi một khoản tiền hoặc tài sản vào tài khoản phong tỏa tại tổ chức tín dụng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.
• Bảo lãnh: người thứ ba cam kết với bên có quyền sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ nếu đến hạn mà bên này không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Bảo lãnh ngân hàng là một hình thức bảo lãnh được sử dụng rộng rãi trong thương mại.

Biện pháp không cần thỏa thuận

Một điểm đáng chú ý là phần lớn các biện pháp bảo đảm chỉ hình thành trên cơ sở sự thỏa thuận của các bên. Tuy nhiên, cầm giữ tài sản là biện pháp đặc biệt, có thể phát sinh theo luật mà không nhất thiết phải có thỏa thuận trước. Cụ thể, bên có quyền đang nắm giữ hợp pháp tài sản là đối tượng của hợp đồng song vụ được giữ lại tài sản đó khi bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Đây là cơ chế tự bảo vệ rất hữu ích trong các quan hệ như sửa chữa, gia công, vận chuyển.

Lựa chọn biện pháp phù hợp

Việc lựa chọn biện pháp bảo đảm nào phụ thuộc vào tính chất của giao dịch, giá trị nghĩa vụ và đặc điểm của các bên. Với hợp đồng mua bán hàng hóa giá trị lớn, đặt cọc hoặc bảo lãnh ngân hàng thường được ưa chuộng vì tính thanh khoản cao. Với quan hệ tín dụng, thế chấp bất động sản là lựa chọn truyền thống. Khi bên có nghĩa vụ có uy tín nhưng thiếu tài sản, bảo lãnh của bên thứ ba có thể là giải pháp.

Các biện pháp ít phổ biến hơn

Bên cạnh những biện pháp quen thuộc, Bộ luật Dân sự năm 2015 còn ghi nhận một số biện pháp có phạm vi áp dụng hẹp hơn nhưng vẫn rất hữu ích trong những tình huống nhất định:

• Ký cược: bên thuê tài sản là động sản giao cho bên cho thuê một khoản tiền hoặc tài sản trong một thời hạn để bảo đảm việc trả lại tài sản thuê. Biện pháp này phù hợp với các quan hệ cho thuê tài sản di động.
• Bảo lưu quyền sở hữu: trong hợp đồng mua bán, bên bán có thể bảo lưu quyền sở hữu cho đến khi bên mua thanh toán đầy đủ. Đây là công cụ hữu hiệu trong các giao dịch mua bán trả chậm, trả góp.
• Tín chấp: tổ chức chính trị xã hội ở cơ sở có thể bảo đảm bằng tín chấp cho cá nhân, hộ gia đình nghèo vay vốn, mang tính chất hỗ trợ xã hội nhiều hơn là một biện pháp thương mại thông thường.

Việc nắm được đầy đủ các biện pháp giúp doanh nghiệp có thêm lựa chọn linh hoạt, đặc biệt khi cấu trúc giao dịch không phù hợp với những biện pháp truyền thống như thế chấp hay đặt cọc.

Để biện pháp bảo đảm phát huy hiệu lực, các bên cần lưu ý thiết lập đúng hình thức theo quy định, mô tả rõ tài sản bảo đảm, và thực hiện đăng ký biện pháp bảo đảm trong những trường hợp pháp luật yêu cầu hoặc khuyến khích, nhằm xác lập thứ tự ưu tiên thanh toán và bảo vệ quyền của mình trước bên thứ ba. Một biện pháp bảo đảm được thiết lập chặt chẽ sẽ là tấm lá chắn vững chắc giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro khi đối tác không thực hiện đúng cam kết.

Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức đối với từng trường hợp cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời điểm áp dụng. Để được tư vấn chính xác, vui lòng liên hệ Công ty Luật TNHH MULTILAW — Hotline 0946 220 880.