Vì sao cần biết mình có bắt buộc kiểm toán hay không?

Kiểm toán báo cáo tài chính là việc kiểm toán viên hành nghề và doanh nghiệp kiểm toán độc lập kiểm tra, đưa ra ý kiến về tính trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu của báo cáo tài chính. Với một số doanh nghiệp, đây là nghĩa vụ bắt buộc phải hoàn thành trước khi nộp báo cáo tài chính năm cho cơ quan quản lý; không thực hiện có thể bị xử phạt vi phạm hành chính và gây bất lợi trong quan hệ với cơ quan thuế, ngân hàng, nhà đầu tư. Ngược lại, nhiều doanh nghiệp lại kiểm toán tự nguyện dù không bắt buộc, để tăng độ tin cậy. Vì vậy, xác định đúng mình có thuộc diện bắt buộc kiểm toán hay không là bước quan trọng trong việc tuân thủ pháp luật và quản trị tài chính.

Kiểm toán độc lập là gì?

Theo quy định tại Luật Kiểm toán độc lập 2011, kiểm toán độc lập là việc kiểm toán viên hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán, chi nhánh doanh nghiệp kiểm toán nước ngoài tại Việt Nam kiểm tra, đưa ra ý kiến độc lập của mình về báo cáo tài chính và công việc kiểm toán khác theo hợp đồng kiểm toán. Điểm cốt lõi của kiểm toán độc lập là tính khách quan: đơn vị kiểm toán không phụ thuộc vào đơn vị được kiểm toán, nhờ đó ý kiến kiểm toán có giá trị tham chiếu cho cổ đông, nhà đầu tư và cơ quan nhà nước. Đây là điểm phân biệt cơ bản giữa kiểm toán độc lập với kiểm toán nội bộ hay kiểm toán nhà nước.

Căn cứ pháp lý

Nghĩa vụ kiểm toán bắt buộc được quy định tại Luật Kiểm toán độc lập 2011, trọng tâm là Điều 37 về "Đơn vị được kiểm toán". Bên cạnh đó, các văn bản hướng dẫn thi hành luật này quy định chi tiết danh mục đơn vị có lợi ích công chúng và những doanh nghiệp, tổ chức mà báo cáo tài chính hằng năm bắt buộc phải được kiểm toán. Vì danh mục cụ thể có thể được sửa đổi, bổ sung theo văn bản dưới luật qua từng thời kỳ, doanh nghiệp nên đối chiếu quy định hiện hành tại thời điểm áp dụng.

Các đối tượng bắt buộc kiểm toán báo cáo tài chính

Theo Điều 37 Luật Kiểm toán độc lập 2011, doanh nghiệp, tổ chức mà pháp luật quy định báo cáo tài chính hằng năm phải được doanh nghiệp kiểm toán, chi nhánh doanh nghiệp kiểm toán nước ngoài tại Việt Nam kiểm toán, bao gồm các nhóm chính:

  • Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (doanh nghiệp FDI);
  • Tổ chức tín dụng được thành lập và hoạt động theo Luật Các tổ chức tín dụng, bao gồm cả chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam;
  • Tổ chức tài chính, doanh nghiệp bảo hiểm, doanh nghiệp tái bảo hiểm, doanh nghiệp môi giới bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài;
  • Công ty đại chúng, tổ chức phát hành và tổ chức kinh doanh chứng khoán.

Ngoài các nhóm trên, Điều 37 còn quy định các doanh nghiệp, tổ chức phải được kiểm toán theo quy định của pháp luật có liên quan cũng thuộc diện bắt buộc. Trong đó bao gồm doanh nghiệp nhà nước (trừ doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong lĩnh vực thuộc bí mật nhà nước theo quy định của pháp luật); doanh nghiệp, tổ chức thực hiện dự án quan trọng quốc gia, dự án nhóm A sử dụng vốn nhà nước; và doanh nghiệp, tổ chức mà các tập đoàn, tổng công ty nhà nước nắm giữ từ 20% quyền biểu quyết trở lên tại thời điểm cuối năm tài chính; cùng doanh nghiệp mà các tổ chức niêm yết, tổ chức phát hành và tổ chức kinh doanh chứng khoán nắm giữ từ 20% quyền biểu quyết trở lên tại thời điểm cuối năm tài chính.

Đối với các doanh nghiệp không thuộc những nhóm trên, việc kiểm toán báo cáo tài chính là tự nguyện, nhưng vẫn được khuyến khích, đặc biệt khi doanh nghiệp cần vay vốn, gọi vốn đầu tư hoặc chuẩn bị cho một thương vụ mua bán, sáp nhập.

Ý nghĩa của kiểm toán bắt buộc

Kiểm toán độc lập mang lại nhiều giá trị thiết thực. Trước hết, nó tăng độ tin cậy của báo cáo tài chính đối với cơ quan thuế, ngân hàng và nhà đầu tư, vốn là những bên ra quyết định dựa trên số liệu tài chính. Thứ hai, quá trình kiểm toán giúp phát hiện sớm sai sót, gian lận và rủi ro trong hạch toán, từ đó doanh nghiệp có thể điều chỉnh kịp thời. Thứ ba, đối với công ty đại chúng và tổ chức tín dụng, kiểm toán là công cụ bảo vệ lợi ích của cổ đông, người gửi tiền và công chúng, đồng thời góp phần minh bạch hóa thị trường. Vì lẽ đó, pháp luật đặt nghĩa vụ kiểm toán bắt buộc lên những chủ thể có ảnh hưởng lớn đến lợi ích công chúng.

Lưu ý về thời hạn và lựa chọn đơn vị kiểm toán

Doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc cần hoàn thành kiểm toán trước thời hạn nộp báo cáo tài chính năm theo quy định của pháp luật về kế toán và pháp luật chuyên ngành. Đơn vị kiểm toán được lựa chọn phải là doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán; riêng với đơn vị có lợi ích công chúng, doanh nghiệp kiểm toán và kiểm toán viên hành nghề còn phải được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận theo quy định. Để bảo đảm tiến độ và chất lượng, doanh nghiệp nên ký hợp đồng kiểm toán sớm, cung cấp đầy đủ hồ sơ, sổ sách và phối hợp chặt chẽ trong quá trình kiểm toán.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp nhỏ trong nước có bắt buộc kiểm toán không?

Nhìn chung, doanh nghiệp trong nước thông thường (không phải FDI, không phải công ty đại chúng, tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm hay doanh nghiệp nhà nước...) không thuộc diện bắt buộc kiểm toán báo cáo tài chính. Tuy nhiên, các doanh nghiệp này vẫn có thể lựa chọn kiểm toán tự nguyện khi thấy cần thiết.

Doanh nghiệp FDI quy mô nhỏ có phải kiểm toán không?

Có. Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thuộc đối tượng bắt buộc kiểm toán báo cáo tài chính hằng năm theo Điều 37 Luật Kiểm toán độc lập 2011, không phụ thuộc vào quy mô lớn hay nhỏ. Việc tuân thủ này gắn liền với hoạt động tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.

Không kiểm toán khi thuộc diện bắt buộc thì sao?

Doanh nghiệp có thể bị xử phạt vi phạm hành chính và gặp bất lợi khi làm việc với cơ quan quản lý, ngân hàng và đối tác. Trong các thương vụ đầu tư hoặc mua bán, báo cáo tài chính đã được kiểm toán còn là yêu cầu bắt buộc khi rà soát pháp lý doanh nghiệp.

Kiểm toán độc lập khác gì thanh tra, kiểm tra thuế?

Kiểm toán độc lập do doanh nghiệp kiểm toán tư nhân thực hiện theo hợp đồng, đưa ra ý kiến độc lập về báo cáo tài chính. Trong khi đó, thanh tra, kiểm tra thuế do cơ quan nhà nước thực hiện nhằm mục đích quản lý thuế. Hai hoạt động có chủ thể, mục đích và giá trị pháp lý khác nhau.

Báo cáo kiểm toán có bắt buộc phải nộp cho cơ quan nhà nước không?

Với các đối tượng bắt buộc, báo cáo tài chính được kiểm toán thường phải nộp kèm theo báo cáo tài chính năm cho cơ quan quản lý theo quy định của pháp luật chuyên ngành. Doanh nghiệp cần đối chiếu quy định về nộp báo cáo áp dụng cho loại hình của mình để thực hiện đúng thời hạn.

Quy định về đối tượng và danh mục đơn vị bắt buộc kiểm toán có thể được cập nhật theo văn bản mới; doanh nghiệp cần kiểm tra quy định hiện hành tại thời điểm áp dụng. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cho trường hợp cụ thể. Doanh nghiệp nên liên hệ luật sư MULTILAW hoặc xem chuyên mục doanh nghiệp để được tư vấn chính xác.