Một hợp đồng tưởng chừng đã được ký kết chặt chẽ vẫn có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu nếu vi phạm các quy định của pháp luật. Khi đó, hợp đồng không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ như các bên mong muốn, kéo theo nhiều hệ quả về tài sản. Hiểu rõ các trường hợp vô hiệu và hậu quả pháp lý giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa rủi ro ngay từ khâu giao kết.

Hợp đồng vô hiệu là gì

Hợp đồng là một giao dịch dân sự. Theo Điều 122 Bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch dân sự không có một trong các điều kiện có hiệu lực quy định tại Điều 117 thì vô hiệu, trừ trường hợp Bộ luật này có quy định khác. Nói cách khác, hợp đồng vô hiệu là hợp đồng không đáp ứng điều kiện về năng lực chủ thể, sự tự nguyện, mục đích và nội dung hợp pháp, hoặc hình thức bắt buộc theo luật.

Các trường hợp hợp đồng vô hiệu

Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu, áp dụng tương ứng cho hợp đồng, gồm:

  • Vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội (Điều 123): khi mục đích, nội dung hợp đồng vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội.
  • Vô hiệu do giả tạo (Điều 124): khi các bên xác lập hợp đồng giả tạo nhằm che giấu một giao dịch khác hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba.
  • Vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện (Điều 125).
  • Vô hiệu do bị nhầm lẫn (Điều 126): khi nhầm lẫn khiến một bên hoặc các bên không đạt được mục đích của việc giao kết.
  • Vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép (Điều 127).
  • Vô hiệu do người xác lập không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình (Điều 128).
  • Vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức (Điều 129), trong trường hợp luật quy định hình thức là điều kiện có hiệu lực.

Ngoài ra, hợp đồng có thể vô hiệu toàn bộ hoặc vô hiệu từng phần. Theo Điều 130, giao dịch dân sự vô hiệu từng phần khi một phần nội dung vô hiệu nhưng không ảnh hưởng đến hiệu lực của phần còn lại.

Hậu quả pháp lý của hợp đồng vô hiệu

Hậu quả pháp lý được quy định tại Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015. Các nội dung cơ bản gồm:

  • Hợp đồng vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập.
  • Các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Trường hợp không thể hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền để hoàn trả.
  • Bên ngay tình trong việc thu hoa lợi, lợi tức không phải hoàn trả lại hoa lợi, lợi tức đó.
  • Bên có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Như vậy, điểm cốt lõi là hợp đồng vô hiệu bị coi như chưa từng tồn tại về mặt pháp lý; các bên trả lại cho nhau những gì đã trao và bên có lỗi phải gánh trách nhiệm bồi thường thiệt hại tương ứng.

Một hệ quả quan trọng khác liên quan đến quyền lợi của người thứ ba ngay tình. Bộ luật Dân sự năm 2015 đặc biệt chú trọng bảo vệ người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu. Trường hợp giao dịch bị vô hiệu nhưng tài sản đã được chuyển giao cho người thứ ba ngay tình thông qua một giao dịch khác, pháp luật có cơ chế bảo vệ người thứ ba này trong những điều kiện nhất định, nhằm bảo đảm sự ổn định của các giao dịch và an toàn pháp lý cho người trung thực. Đây là điểm doanh nghiệp cần lưu ý khi nhận chuyển nhượng tài sản qua trung gian.

Thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu

Bộ luật Dân sự năm 2015 phân biệt hai nhóm. Đối với các trường hợp vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội hoặc do giả tạo, thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu không bị hạn chế. Đối với một số trường hợp khác như nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, không tuân thủ hình thức, thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu là 02 năm, kể từ thời điểm luật định. Việc xác định đúng thời hiệu có ý nghĩa quyết định đến khả năng khởi kiện.

Phòng ngừa rủi ro hợp đồng vô hiệu

  • Kiểm tra kỹ năng lực và thẩm quyền của các bên trước khi ký.
  • Bảo đảm nội dung không vi phạm điều cấm và phản ánh đúng ý chí thực của các bên.
  • Tuân thủ hình thức bắt buộc đối với những hợp đồng luật yêu cầu công chứng, chứng thực, đăng ký.
  • Lưu giữ đầy đủ chứng từ giao nhận để thuận lợi khi cần khôi phục tình trạng ban đầu.

Cần luật sư hỗ trợ vấn đề này?

Tham khảo dịch vụ Soạn thảo hợp đồng kinh tế của Công ty Luật TNHH MULTILAW — tư vấn miễn phí, minh bạch chi phí, đại diện trực tiếp tại Tòa án. Hotline: 0946 220 880.

Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức đối với từng trường hợp cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời điểm áp dụng. Để được tư vấn chính xác, vui lòng liên hệ Công ty Luật TNHH MULTILAW — Hotline 0946 220 880.