Giải quyết tranh chấp hợp đồng bằng trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại: lựa chọn thay thế tòa án

Khi phát sinh tranh chấp hợp đồng, doanh nghiệp không chỉ có một con đường là khởi kiện ra tòa án. Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp ngày càng được ưa chuộng, đặc biệt trong các giao dịch có giá trị lớn hoặc có yếu tố nước ngoài, nhờ tính linh hoạt, bảo mật và chung thẩm của phán quyết. Tuy nhiên, để sử dụng được trọng tài, các bên phải đáp ứng những điều kiện pháp lý nhất định. Bài viết phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng bằng trọng tài theo pháp luật Việt Nam.

Căn cứ pháp lý

Hoạt động trọng tài thương mại tại Việt Nam được điều chỉnh bởi:

• Luật Trọng tài thương mại năm 2010 (Luật số 54/2010/QH12) là văn bản nền tảng.
• Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, phần quy định về vai trò hỗ trợ và giám sát của tòa án đối với hoạt động trọng tài (áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, hủy phán quyết trọng tài, công nhận và cho thi hành).
• Các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về áp dụng Luật Trọng tài thương mại.
• Đối với phán quyết trọng tài nước ngoài, có Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài mà Việt Nam là thành viên.

Điều kiện giải quyết tranh chấp bằng trọng tài

Không phải mọi tranh chấp đều có thể đưa ra trọng tài. Theo Luật Trọng tài thương mại 2010 (Điều 2), thẩm quyền của trọng tài bao gồm tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại; và tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài.

Điều kiện tiên quyết và quan trọng nhất là phải có thỏa thuận trọng tài. Theo Luật Trọng tài thương mại 2010 (Điều 5), tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài nếu các bên có thỏa thuận trọng tài. Thỏa thuận này có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp. Nếu không có thỏa thuận trọng tài, trọng tài không có thẩm quyền và tranh chấp sẽ thuộc thẩm quyền của tòa án.

Một hệ quả pháp lý quan trọng: theo Luật Trọng tài thương mại 2010 (Điều 6), khi các bên đã có thỏa thuận trọng tài mà một bên khởi kiện tại tòa án thì tòa án phải từ chối thụ lý, trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Đây là lý do vì sao điều khoản trọng tài trong hợp đồng có ý nghĩa quyết định.

Thỏa thuận trọng tài: hình thức và hiệu lực

Theo Luật Trọng tài thương mại 2010 (Điều 16), thỏa thuận trọng tài phải được xác lập dưới dạng văn bản. Thỏa thuận có thể là một điều khoản trong hợp đồng hoặc một thỏa thuận riêng. Các hình thức được coi là văn bản bao gồm cả thỏa thuận qua điện tín, fax, thư điện tử và các hình thức khác thể hiện rõ ý chí của các bên.

Luật cũng quy định các trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu (Điều 18), ví dụ: tranh chấp không thuộc thẩm quyền của trọng tài; người xác lập thỏa thuận không có thẩm quyền hoặc không có năng lực hành vi dân sự; thỏa thuận bị xác lập do lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; hoặc thỏa thuận vi phạm điều cấm của luật. Do đó, khi soạn điều khoản trọng tài, doanh nghiệp cần bảo đảm nội dung rõ ràng, xác định đúng tổ chức trọng tài (nếu chọn trọng tài quy chế) và người ký kết có thẩm quyền.

Việc thiết kế điều khoản giải quyết tranh chấp ngay từ khi soạn hợp đồng được phân tích chi tiết trong bài Điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng.

Trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp bằng trọng tài

Quy trình trọng tài, dù có sự khác nhau giữa trọng tài quy chế và trọng tài vụ việc, nhìn chung gồm các bước:

1. Nộp đơn khởi kiện: nguyên đơn gửi đơn kiện đến trung tâm trọng tài (nếu là trọng tài quy chế) hoặc cho bị đơn (nếu là trọng tài vụ việc), kèm thỏa thuận trọng tài và chứng cứ.
2. Bị đơn nộp bản tự bảo vệ trong thời hạn quy định; bị đơn cũng có thể kiện lại (đơn kiện lại).
3. Thành lập Hội đồng trọng tài: các bên chọn trọng tài viên hoặc theo quy chế của trung tâm. Hội đồng có thể gồm một hoặc ba trọng tài viên.
4. Xem xét thẩm quyền, chuẩn bị và tổ chức phiên họp giải quyết: Hội đồng trọng tài nghiên cứu hồ sơ, có thể yêu cầu cung cấp chứng cứ, triệu tập người làm chứng, tổ chức phiên họp giải quyết tranh chấp.
5. Ra phán quyết trọng tài: Hội đồng trọng tài ban hành phán quyết theo nguyên tắc đa số.

Trong quá trình tố tụng trọng tài, khi cần thiết, các bên có quyền yêu cầu Hội đồng trọng tài hoặc tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo toàn tài sản, chứng cứ.

Giá trị phán quyết và những nguyên tắc đặc trưng

Luật Trọng tài thương mại 2010 (Điều 4) ghi nhận các nguyên tắc giải quyết tranh chấp, trong đó có những đặc trưng quan trọng:

• Phán quyết trọng tài là chung thẩm: có hiệu lực kể từ ngày ban hành, không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm như bản án của tòa. Đây là ưu điểm lớn giúp rút ngắn thời gian.
• Xét xử không công khai: bảo đảm bí mật kinh doanh, uy tín của các bên, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
• Trọng tài viên độc lập, khách quan, vô tư, tuân theo quy định pháp luật.
• Tôn trọng thỏa thuận của các bên, kể cả quyền lựa chọn trọng tài viên, ngôn ngữ, địa điểm, luật áp dụng.

Phán quyết trọng tài được thi hành theo pháp luật về thi hành án dân sự. Tuy nhiên, một bên có thể yêu cầu tòa án hủy phán quyết trọng tài trong các trường hợp luật định (ví dụ không có thỏa thuận trọng tài, thành phần Hội đồng trọng tài trái quy định, phán quyết trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam). Đây là điểm cần lưu ý vì việc hủy phán quyết có thể kéo dài quá trình thực thi.

So sánh trọng tài và tòa án

Doanh nghiệp muốn tìm hiểu thêm về ưu thế của phương thức này có thể đọc bài Trọng tài thương mại: giải quyết tranh chấp nhanh chóng và hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Không có điều khoản trọng tài trong hợp đồng thì có kiện ra trọng tài được không?

Vẫn có thể, nếu sau khi phát sinh tranh chấp các bên cùng thống nhất lập thỏa thuận trọng tài bằng văn bản. Thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp. Nếu không đạt được thỏa thuận này, tranh chấp sẽ thuộc thẩm quyền của tòa án.

Phán quyết trọng tài có bị kháng cáo không?

Không. Phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành, không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Tuy nhiên, một bên có quyền yêu cầu tòa án hủy phán quyết trọng tài trong các trường hợp luật định, nếu chứng minh được căn cứ hủy.

Trọng tài giải quyết được những tranh chấp nào?

Trọng tài có thẩm quyền với tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại, và tranh chấp khác được pháp luật cho phép giải quyết bằng trọng tài. Một số tranh chấp mang tính đặc thù (như một số quan hệ dân sự thuần túy, hành chính) không thuộc thẩm quyền của trọng tài.

Giải quyết bằng trọng tài có nhanh hơn tòa án không?

Thường là nhanh hơn vì trọng tài xét xử một cấp và phán quyết chung thẩm, không qua sơ thẩm rồi phúc thẩm. Tuy nhiên, thời gian thực tế còn phụ thuộc độ phức tạp của vụ việc, sự hợp tác của các bên và khả năng phát sinh yêu cầu hủy phán quyết tại tòa.

Chi phí trọng tài có cao hơn án phí tòa án không?

Thông thường chi phí trọng tài (phí trọng tài, thù lao trọng tài viên) cao hơn án phí tòa án. Bù lại, doanh nghiệp nhận được sự linh hoạt, bảo mật và thời gian giải quyết ngắn hơn. Việc lựa chọn phương thức nào nên cân nhắc giữa giá trị tranh chấp, nhu cầu bảo mật và tính chất quan hệ giữa các bên.

Kết luận

Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng hiệu quả với ưu điểm về tính chung thẩm, bảo mật và linh hoạt, nhưng chỉ áp dụng khi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Doanh nghiệp nên chủ động thiết kế điều khoản trọng tài ngay từ khi soạn hợp đồng và đánh giá kỹ lựa chọn giữa trọng tài và tòa án. Nội dung bài viết mang tính tham khảo chung, không thay thế tư vấn cho từng trường hợp cụ thể. Để được tư vấn xây dựng điều khoản trọng tài và đại diện trong tố tụng trọng tài, vui lòng liên hệ đội ngũ luật sư của Công ty Luật TNHH MULTILAW.