Tư vấn pháp lý về sở hữu trí tuệ cho doanh nghiệp

Trong nền kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ thường chiếm tỷ trọng giá trị ngày càng lớn trong tổng giá trị của một doanh nghiệp. Thương hiệu, công nghệ độc quyền, thiết kế sản phẩm hay quy trình kinh doanh đặc thù đều có thể trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững nếu được bảo hộ đúng cách. Ngược lại, việc xem nhẹ khâu pháp lý về sở hữu trí tuệ có thể khiến doanh nghiệp đánh mất chính những gì mình dày công xây dựng. Là đơn vị tư vấn doanh nghiệp, chúng tôi nhận thấy đây là lĩnh vực mà nhiều chủ doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn chủ quan.

Sở hữu trí tuệ bao gồm những gì?

Theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành (Luật năm 2005, được sửa đổi, bổ sung qua các năm 2009, 2019 và gần nhất là năm 2022), quyền sở hữu trí tuệ được chia thành ba nhóm lớn. Quyền tác giả và quyền liên quan bảo vệ các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, phần mềm máy tính. Quyền sở hữu công nghiệp bảo vệ sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, tên thương mại, bí mật kinh doanh, chỉ dẫn địa lý. Cuối cùng là quyền đối với giống cây trồng.

Với phần lớn doanh nghiệp, ba đối tượng quan trọng và thường gặp nhất là nhãn hiệu, sáng chế và bí mật kinh doanh. Mỗi loại có cơ chế xác lập quyền khác nhau, và đây chính là điểm dễ gây nhầm lẫn.

Cơ chế xác lập quyền không giống nhau

Một điều quan trọng mà doanh nghiệp cần nắm rõ: không phải mọi quyền sở hữu trí tuệ đều phát sinh giống nhau. Quyền tác giả được bảo hộ tự động kể từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không bắt buộc phải đăng ký. Tuy nhiên, đăng ký quyền tác giả tại cơ quan có thẩm quyền sẽ giúp doanh nghiệp có chứng cứ thuận lợi khi xảy ra tranh chấp.

Ngược lại, đối với nhãn hiệu, sáng chế hay kiểu dáng công nghiệp, quyền sở hữu công nghiệp chỉ được xác lập trên cơ sở văn bằng bảo hộ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp, trừ một số trường hợp đặc thù. Nói cách khác, nếu doanh nghiệp không đăng ký nhãn hiệu, về nguyên tắc doanh nghiệp chưa có quyền độc quyền đối với nhãn hiệu đó, dù đã sử dụng trên thị trường nhiều năm. Đây là lý do nhiều thương hiệu Việt từng bị bên khác đăng ký trước và rơi vào thế bị động.

Những rủi ro thường gặp

Trong thực tiễn tư vấn, chúng tôi thường gặp một số tình huống lặp đi lặp lại:

• Doanh nghiệp sử dụng tên thương mại, logo nhiều năm nhưng không đăng ký nhãn hiệu, đến khi muốn mở rộng quy mô mới phát hiện đã có bên khác đăng ký dấu hiệu tương tự.
• Hợp đồng với nhân viên, đối tác thiết kế, đơn vị gia công phần mềm không quy định rõ ai là chủ sở hữu sản phẩm trí tuệ tạo ra, dẫn đến tranh chấp về quyền sở hữu.
• Bí quyết công nghệ, danh sách khách hàng, công thức sản phẩm bị lộ ra ngoài vì doanh nghiệp chưa có biện pháp bảo mật phù hợp.

Vai trò của tư vấn pháp lý

Một chiến lược sở hữu trí tuệ bài bản không chỉ dừng ở việc nộp đơn đăng ký. Luật sư doanh nghiệp có thể hỗ trợ rà soát toàn bộ tài sản trí tuệ hiện có, xác định những đối tượng cần ưu tiên bảo hộ, tra cứu khả năng đăng ký trước khi nộp đơn để giảm rủi ro bị từ chối, và xây dựng các điều khoản về sở hữu trí tuệ trong hợp đồng lao động, hợp đồng hợp tác, hợp đồng chuyển giao công nghệ.

Bên cạnh đó, khi quyền lợi bị xâm phạm, doanh nghiệp cần được tư vấn về các biện pháp xử lý phù hợp, từ yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, thương lượng, đến khởi kiện hoặc đề nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành chính. Việc lựa chọn đúng biện pháp ngay từ đầu sẽ tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí.

Xây dựng danh mục tài sản trí tuệ

Một thực hành tốt mà doanh nghiệp nên áp dụng là lập và cập nhật định kỳ danh mục tài sản trí tuệ của mình. Danh mục này liệt kê đầy đủ các nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng, quyền tác giả, bí mật kinh doanh đang sở hữu, kèm theo tình trạng pháp lý của từng đối tượng: đã đăng ký hay chưa, văn bằng còn hiệu lực đến khi nào, thời điểm cần gia hạn. Khi có cái nhìn tổng thể như vậy, lãnh đạo doanh nghiệp mới có thể ra quyết định đầu tư hợp lý, ưu tiên bảo hộ những tài sản tạo ra giá trị lớn nhất và tránh tình trạng bỏ sót những tài sản quan trọng.

Danh mục này cũng đặc biệt hữu ích khi doanh nghiệp tham gia các giao dịch như gọi vốn, chuyển nhượng, nhượng quyền thương mại hay mua bán, sáp nhập. Bên đối tác và nhà đầu tư luôn quan tâm đến việc tài sản trí tuệ của doanh nghiệp có được bảo hộ vững chắc và không vướng tranh chấp hay không. Một danh mục rõ ràng, minh bạch sẽ làm tăng giá trị và sự tin cậy của doanh nghiệp trong mắt đối tác.

Đầu tư cho sở hữu trí tuệ là đầu tư cho tương lai

Khác với nhiều loại chi phí khác, đầu tư cho việc bảo hộ tài sản trí tuệ thường mang tính phòng ngừa. Khi mọi thứ thuận lợi, doanh nghiệp ít khi cảm nhận được giá trị của nó. Nhưng khi xảy ra tranh chấp, một bộ hồ sơ pháp lý chặt chẽ về quyền sở hữu có thể là yếu tố quyết định. Với doanh nghiệp đang trên đà phát triển, việc xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc cho tài sản trí tuệ ngay từ sớm là một quyết định khôn ngoan, giúp bảo vệ thành quả lao động và tạo niềm tin cho nhà đầu tư cũng như đối tác.

Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức đối với từng trường hợp cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời điểm áp dụng. Để được tư vấn chính xác, vui lòng liên hệ Công ty Luật TNHH MULTILAW — Hotline 0946 220 880.