Tư vấn pháp lý mua bán, sáp nhập doanh nghiệp (M&A)

Mua bán và sáp nhập doanh nghiệp, thường gọi tắt là M&A, là một trong những hoạt động phức tạp nhất trong đời sống doanh nghiệp. Một thương vụ M&A thành công có thể giúp doanh nghiệp mở rộng quy mô, tiếp cận thị trường mới, thâu tóm công nghệ hoặc tối ưu hóa nguồn lực. Ngược lại, một thương vụ thiếu chuẩn bị pháp lý có thể kéo theo những rủi ro tiềm ẩn về tài chính, thuế, lao động và sở hữu trí tuệ. Vì vậy, vai trò của tư vấn pháp lý trong M&A là không thể thiếu.

Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động M&A

Tại Việt Nam, M&A không được điều chỉnh bởi một đạo luật riêng mà chịu sự chi phối của nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Trong đó nổi bật là:

• Luật Doanh nghiệp năm 2020: quy định về các hình thức tổ chức lại doanh nghiệp như sáp nhập, hợp nhất, cũng như việc chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần.
• Luật Đầu tư năm 2020: quy định về điều kiện và thủ tục khi nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài, góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp trong doanh nghiệp Việt Nam.
• Luật Cạnh tranh năm 2018: kiểm soát hoạt động tập trung kinh tế nhằm ngăn ngừa nguy cơ hạn chế cạnh tranh trên thị trường.

Tùy thuộc vào ngành nghề, một thương vụ còn có thể liên quan đến pháp luật chuyên ngành như ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, bất động sản. Việc xác định đúng khung pháp lý áp dụng ngay từ đầu là bước nền tảng để cấu trúc giao dịch hợp lý.

Thẩm định pháp lý (legal due diligence)

Một trong những bước quan trọng nhất của bất kỳ thương vụ M&A nào là thẩm định pháp lý đối với doanh nghiệp mục tiêu. Quá trình này nhằm phát hiện những rủi ro pháp lý tiềm ẩn trước khi bên mua đưa ra quyết định và định giá. Nội dung thẩm định thường bao gồm:

• Tình trạng pháp lý của doanh nghiệp: tư cách pháp nhân, cơ cấu sở hữu, tính hợp lệ của vốn góp.
• Các hợp đồng quan trọng, nghĩa vụ tài chính, các khoản nợ và bảo lãnh.
• Tình hình tuân thủ pháp luật về lao động, thuế, môi trường, giấy phép ngành nghề có điều kiện.
• Quyền sở hữu đối với tài sản, bao gồm bất động sản và tài sản trí tuệ, cũng như tình trạng tranh chấp, thế chấp nếu có.
• Các vụ kiện, tranh chấp đang diễn ra hoặc có nguy cơ phát sinh.

Kết quả thẩm định là cơ sở để bên mua đàm phán giá, yêu cầu bên bán khắc phục các tồn tại, hoặc thiết kế các điều khoản bảo đảm và cam kết trong hợp đồng.

Kiểm soát tập trung kinh tế

Một điểm mà doanh nghiệp dễ bỏ sót là nghĩa vụ liên quan đến tập trung kinh tế. Theo Luật Cạnh tranh năm 2018, các giao dịch sáp nhập, hợp nhất, mua lại đạt đến ngưỡng nhất định về quy mô (tính trên tiêu chí như tổng tài sản, doanh thu, giá trị giao dịch hoặc thị phần kết hợp theo quy định) phải thực hiện thủ tục thông báo tập trung kinh tế tới Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi tiến hành. Việc không tuân thủ nghĩa vụ này có thể dẫn đến chế tài xử phạt. Do đó, đánh giá nghĩa vụ về cạnh tranh cần được thực hiện ngay trong giai đoạn lập kế hoạch giao dịch.

Cấu trúc giao dịch và hợp đồng

M&A có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức: mua cổ phần, phần vốn góp; mua tài sản; hoặc sáp nhập, hợp nhất doanh nghiệp. Mỗi cấu trúc có hệ quả khác nhau về thuế, trách nhiệm pháp lý kế thừa và thủ tục thực hiện. Hợp đồng M&A cần được soạn thảo chặt chẽ, với các điều khoản về giá và phương thức thanh toán, các cam kết và bảo đảm của các bên, điều kiện tiên quyết để hoàn tất giao dịch, cũng như cơ chế xử lý khi phát sinh vi phạm.

Lưu ý đối với nhà đầu tư nước ngoài

Khi bên mua là nhà đầu tư nước ngoài, giao dịch M&A có thêm những lớp quy định cần lưu ý. Theo Luật Đầu tư năm 2020, nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp trong doanh nghiệp Việt Nam phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường đối với ngành, nghề tương ứng, và trong một số trường hợp phải thực hiện thủ tục đăng ký việc góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp tại cơ quan đăng ký đầu tư trước khi doanh nghiệp thay đổi thành viên, cổ đông. Việc xác định đúng tỷ lệ sở hữu nước ngoài được phép, các điều kiện ngành nghề và thủ tục cần thực hiện ngay từ giai đoạn lập kế hoạch sẽ giúp thương vụ diễn ra suôn sẻ, tránh bị đình trệ ở khâu thủ tục hành chính.

Giai đoạn sau giao dịch (post-closing)

Nhiều doanh nghiệp tập trung toàn bộ nguồn lực cho việc đàm phán và ký kết mà quên rằng giai đoạn sau khi hoàn tất giao dịch cũng quan trọng không kém. Sau khi chuyển nhượng, các bên cần thực hiện hàng loạt thủ tục như đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp, cập nhật thông tin thành viên hoặc cổ đông, điều chỉnh giấy phép nếu cần, và bàn giao đầy đủ tài sản, hồ sơ, con dấu. Bên cạnh đó, việc tích hợp về mặt tổ chức, nhân sự và quản trị sau sáp nhập thường tiềm ẩn nhiều thách thức. Một kế hoạch hậu giao dịch rõ ràng, có sự đồng hành của tư vấn pháp lý, giúp bảo đảm giá trị của thương vụ được hiện thực hóa đúng như kỳ vọng.

Kết luận

M&A là cuộc chơi đòi hỏi sự chuẩn bị bài bản về cả chiến lược lẫn pháp lý. Một đội ngũ tư vấn am hiểu sẽ giúp doanh nghiệp nhận diện rủi ro từ sớm, tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ pháp luật và bảo vệ tối đa lợi ích của mình trong giao dịch. Đầu tư đúng mức cho khâu tư vấn pháp lý ngay từ đầu thường là cách tiết kiệm chi phí hiệu quả nhất về lâu dài.

Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức đối với từng trường hợp cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời điểm áp dụng. Để được tư vấn chính xác, vui lòng liên hệ Công ty Luật TNHH MULTILAW — Hotline 0946 220 880.