"Lừa đảo" là cụm từ được dùng phổ biến trong đời sống hằng ngày, nhưng dưới góc độ pháp lý, tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có những dấu hiệu cấu thành chặt chẽ, không phải mọi việc bị "mất tiền vì tin lời người khác" đều là tội phạm này. Bài viết cung cấp thông tin chung, khách quan nhằm giúp bạn đọc hiểu đúng quy định pháp luật, nhận diện ranh giới giữa hình sự và dân sự, và tuyệt đối không nhằm hướng dẫn thực hiện bất kỳ hành vi vi phạm nào.

Cơ sở pháp lý

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), thuộc nhóm các tội xâm phạm sở hữu tại Chương XVI. Đây là tội có tính chất chiếm đoạt, được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Việc xác định một hành vi có cấu thành tội này hay không phải căn cứ vào đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm và hệ thống chứng cứ do cơ quan tiến hành tố tụng thu thập.

Bản chất pháp lý của hành vi lừa đảo

Về bản chất, hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản là việc dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác. Đặc trưng của tội này nằm ở chỗ người bị hại, do bị đánh lừa, đã tự nguyện giao tài sản cho người phạm tội – khác với các tội dùng vũ lực, đe dọa hay lén lút. Chính sự tự nguyện giao tài sản trên cơ sở nhận thức sai lệch do thủ đoạn gian dối tạo ra là điểm mấu chốt để nhận diện tội lừa đảo.

Dấu hiệu cấu thành cơ bản

Các dấu hiệu thường được phân tích để xác định tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản gồm:

  • Hành vi gian dối: đưa ra thông tin sai sự thật (về nhân thân, về tài sản, về khả năng thực hiện giao dịch...) làm cho người có tài sản tin đó là thật;
  • Hậu quả chiếm đoạt: do tin vào thông tin gian dối, người bị hại tự nguyện giao tài sản; người phạm tội qua đó chiếm đoạt được tài sản;
  • Mối quan hệ nhân quả: chính thủ đoạn gian dối là nguyên nhân trực tiếp khiến người bị hại giao tài sản;
  • Lỗi cố ý: người thực hiện nhận thức rõ hành vi gian dối của mình và mong muốn chiếm đoạt tài sản của người khác.

Một đặc điểm có tính quyết định: thủ đoạn gian dối phải có trước thời điểm chiếm đoạt và là nguyên nhân dẫn đến việc người bị hại giao tài sản. Nếu ý định chiếm đoạt chỉ nảy sinh sau khi đã hợp pháp nhận được tài sản, thì bản chất pháp lý của vụ việc có thể khác.

Phân biệt với lạm dụng tín nhiệm và tranh chấp dân sự

Trên thực tế, tội lừa đảo dễ bị nhầm lẫn với các quan hệ khác, dẫn đến nguy cơ hình sự hóa quan hệ dân sự hoặc ngược lại. Cần phân biệt:

  • Với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175): điểm khác biệt cốt lõi là ở lạm dụng tín nhiệm, người phạm tội nhận được tài sản một cách hợp pháp thông qua hợp đồng, giao dịch dân sự, sau đó mới nảy sinh ý định và thực hiện việc chiếm đoạt (bỏ trốn, dùng thủ đoạn gian dối để không trả lại, sử dụng vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng trả lại...). Còn ở lừa đảo, thủ đoạn gian dối và ý định chiếm đoạt có ngay từ đầu, là nguyên nhân khiến bị hại giao tài sản.
  • Với tranh chấp dân sự (vay mượn, mua bán, hợp tác không thành): nếu không có thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt mà chỉ là không thực hiện được nghĩa vụ vì lý do khách quan hoặc mất khả năng thanh toán, thì thông thường đây là quan hệ dân sự và được giải quyết theo con đường dân sự.

Việc xác định ranh giới này thuộc thẩm quyền của cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án, dựa trên chứng cứ khách quan, không thể suy đoán một chiều.

Khung hình phạt (mức tham khảo)

Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 quy định nhiều khung hình phạt, tăng dần theo giá trị tài sản bị chiếm đoạt và các tình tiết định khung như phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, dùng thủ đoạn xảo quyệt, lợi dụng chức vụ quyền hạn, tái phạm nguy hiểm, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Về nguyên tắc, chế tài trải từ cải tạo không giam giữ, phạt tù có thời hạn cho đến mức cao nhất là tù chung thân ở khung nặng nhất. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể chịu hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, và phải trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại cho người bị hại.

Các con số định lượng và mức án cụ thể trong bài chỉ mang tính tham khảo; để áp dụng chính xác cần đối chiếu trực tiếp điều luật và các văn bản hướng dẫn hiện hành, bởi mức định lượng và tình tiết định khung có thể được điều chỉnh qua các lần sửa đổi.

Câu hỏi thường gặp

Vay tiền rồi không trả có phải lừa đảo không?

Không đương nhiên. Nếu ban đầu không có thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt, việc không trả được nợ thường là tranh chấp dân sự và được giải quyết bằng khởi kiện dân sự. Chỉ khi chứng minh được ý thức gian dối, chiếm đoạt ngay từ đầu mới có thể xem xét trách nhiệm hình sự.

Lừa đảo bao nhiêu tiền thì bị xử lý hình sự?

Điều 174 quy định mức định lượng giá trị tài sản bị chiếm đoạt để cấu thành tội. Dưới mức định lượng nhưng kèm tình tiết đặc biệt (đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt, đã bị kết án chưa được xóa án tích, gây ảnh hưởng xấu...) vẫn có thể bị xử lý. Con số cụ thể cần tra cứu trực tiếp điều luật.

Bị lừa đảo thì nên làm gì?

Người bị hại nên thu thập, lưu giữ đầy đủ chứng cứ (tin nhắn, email, hợp đồng, giấy tờ giao dịch, chứng từ chuyển tiền) và trình báo, tố giác tới cơ quan công an có thẩm quyền. Song song, có thể yêu cầu bồi thường, trả lại tài sản theo quy định pháp luật.

Phân biệt lừa đảo và lạm dụng tín nhiệm thế nào?

Điểm mấu chốt là thời điểm hình thành ý định chiếm đoạt và cách thức có được tài sản. Lừa đảo dùng thủ đoạn gian dối để nhận tài sản ngay từ đầu; còn lạm dụng tín nhiệm là nhận tài sản một cách hợp pháp thông qua giao dịch, sau đó mới nảy sinh và thực hiện việc chiếm đoạt.

Người chưa thành niên thực hiện hành vi lừa đảo có bị xử lý không?

Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm theo quy định. Việc xử lý người dưới 18 tuổi tuân theo các nguyên tắc, chính sách hình sự riêng đối với người chưa thành niên, với mục đích giáo dục là chủ yếu và mức chế tài được giảm nhẹ so với người đã thành niên.

Việc đánh giá đúng bản chất vụ việc rất quan trọng đối với cả người bị hại lẫn người bị nghi ngờ. Bạn có thể tham khảo thêm phân biệt nợ dân sự và lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và trốn nợ có bị truy cứu hình sự? phân biệt nợ dân sự và tội phạm.

Nội dung mang tính tham khảo, khách quan, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể và không nhằm hướng dẫn thực hiện hành vi vi phạm. Để được tư vấn theo hồ sơ thực tế, bạn nên liên hệ luật sư MULTILAW.