Thực thi quyền sở hữu trí tuệ: biện pháp dân sự, hành chính và hình sự

Khi quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm

Khi nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, quyền tác giả, quyền liên quan hay các đối tượng sở hữu trí tuệ khác bị sao chép, sử dụng trái phép, chủ thể quyền có thể lựa chọn nhiều cách xử lý khác nhau. Việc chọn đúng biện pháp thực thi giúp bảo vệ hiệu quả quyền lợi, ngăn chặn thiệt hại lan rộng và răn đe hành vi xâm phạm. Pháp luật Việt Nam ghi nhận ba nhóm biện pháp chính — dân sự, hành chính và hình sự — bên cạnh cơ chế kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu liên quan đến sở hữu trí tuệ tại biên giới. Mỗi biện pháp có mục tiêu, cơ quan có thẩm quyền và điều kiện áp dụng riêng, do đó chủ thể quyền cần cân nhắc kỹ để lựa chọn hoặc kết hợp phù hợp.

Căn cứ pháp lý

Nội dung này được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Sở hữu trí tuệ (Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và gần nhất là Luật số 07/2022/QH15 — thường gọi là Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022), cùng các văn bản liên quan:

• Phần thứ năm của Luật Sở hữu trí tuệ về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ: quyền tự bảo vệ (Điều 198), các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm (Điều 199), biện pháp dân sự (Điều 202), căn cứ xác định mức bồi thường (Điều 204, Điều 205), hành vi xâm phạm bị xử phạt hành chính (Điều 211) và biện pháp kiểm soát tại biên giới (các Điều 216 đến 219).
• Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 đối với việc khởi kiện dân sự tại tòa án.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) với Điều 225 về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và Điều 226 về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
• Nghị định 99/2013/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung) về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp và các nghị định liên quan.

Luật Sở hữu trí tuệ trao cho chủ thể quyền khả năng tự bảo vệ và quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm.

Biện pháp dân sự

Biện pháp dân sự được thực hiện thông qua khởi kiện tại tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự. Theo Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ, chủ thể quyền có thể yêu cầu tòa án áp dụng các biện pháp:

• Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm;
• Buộc xin lỗi, cải chính công khai;
• Buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự;
• Buộc bồi thường thiệt hại, gồm thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần;
• Buộc tiêu hủy hoặc buộc phân phối, đưa vào sử dụng không nhằm mục đích thương mại đối với hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu, phương tiện được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh hàng hóa xâm phạm.

Mức bồi thường thiệt hại được xác định theo các căn cứ tại Điều 204 và Điều 205 Luật Sở hữu trí tuệ, dựa trên tổn thất thực tế, lợi nhuận bên xâm phạm thu được hoặc giá chuyển giao quyền sử dụng, và có thể bao gồm chi phí hợp lý để thuê luật sư. Đây là biện pháp phù hợp khi chủ thể quyền muốn được bồi hoàn cho thiệt hại thực tế, vì các biện pháp hành chính và hình sự chủ yếu mang tính xử phạt và không trực tiếp bồi thường cho người bị xâm phạm. Chủ thể quyền cũng có thể yêu cầu tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn chặn kịp thời hành vi xâm phạm.

Biện pháp hành chính và hình sự

Biện pháp hành chính có ưu điểm nhanh, chi phí thấp, phù hợp để kịp thời ngăn chặn hàng giả, hàng xâm phạm đang lưu thông trên thị trường; kết quả thường là phạt tiền, tịch thu, buộc tiêu hủy và các biện pháp khắc phục hậu quả. Biện pháp hình sự áp dụng cho các hành vi nghiêm trọng, thường gắn với quy mô thương mại và mức thu lợi bất chính hoặc giá trị hàng hóa vi phạm đạt ngưỡng luật định; có thể áp dụng đối với cả cá nhân và pháp nhân thương mại phạm tội.

Ngoài ra, chủ thể quyền còn có thể yêu cầu áp dụng biện pháp kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu liên quan đến sở hữu trí tuệ thông qua cơ quan hải quan để tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm.

Lưu ý thực tiễn

• Trước khi thực thi, chủ thể quyền cần có văn bằng bảo hộ hoặc căn cứ phát sinh quyền rõ ràng và thu thập, củng cố chứng cứ về hành vi xâm phạm (mẫu vật, hóa đơn, tài liệu quảng cáo, lập vi bằng nếu cần).
• Trong nhiều trường hợp, kết luận giám định sở hữu trí tuệ là căn cứ quan trọng để xác định có hay không yếu tố xâm phạm.
• Nên gửi thư cảnh báo, yêu cầu chấm dứt hành vi trước khi khởi kiện; nhiều vụ việc được giải quyết bằng thương lượng, tiết kiệm chi phí và thời gian.
• Cân nhắc kết hợp các biện pháp: vừa yêu cầu xử lý hành chính để ngăn chặn nhanh, vừa khởi kiện dân sự để đòi bồi thường.
• Lưu ý thời hiệu và thẩm quyền của từng cơ quan để lựa chọn hướng xử lý hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Nên chọn biện pháp dân sự hay hành chính khi bị xâm phạm nhãn hiệu?

Tùy mục tiêu. Nếu muốn đòi bồi thường thiệt hại, biện pháp dân sự tại tòa án theo Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ phù hợp hơn. Nếu cần ngăn chặn nhanh hàng xâm phạm trên thị trường, biện pháp hành chính thường hiệu quả về thời gian và chi phí. Hai biện pháp có thể kết hợp.

Mọi hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ đều bị xử lý hình sự?

Không. Chỉ những hành vi thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 225, Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), thường gắn với quy mô thương mại và mức độ nghiêm trọng nhất định, mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Chủ thể quyền có tự xử lý được không?

Có. Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ ghi nhận quyền tự bảo vệ, như yêu cầu bên vi phạm chấm dứt hành vi, xin lỗi, bồi thường. Tuy nhiên, để cưỡng chế thi hành thường phải thông qua cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc tòa án.

Cần chứng cứ gì để thực thi quyền?

Cần chứng minh quyền của mình (văn bằng bảo hộ hoặc căn cứ phát sinh quyền) và chứng cứ về hành vi xâm phạm; kết luận giám định sở hữu trí tuệ thường là căn cứ tham khảo quan trọng cho cơ quan xử lý.

Có thể yêu cầu hải quan chặn hàng xâm phạm không?

Có. Chủ thể quyền có thể nộp đơn đề nghị kiểm tra, giám sát và yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa nghi ngờ xâm phạm theo cơ chế kiểm soát biên giới quy định tại các Điều 216 đến 219 Luật Sở hữu trí tuệ.

Lựa chọn biện pháp thực thi phù hợp giúp bảo vệ tài sản trí tuệ hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Doanh nghiệp có thể tham khảo thêm về tư vấn pháp lý về sở hữu trí tuệ cho doanh nghiệp, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu: quy trình và lưu ý, và cách bảo vệ bí mật kinh doanh trong doanh nghiệp. Nội dung trên mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể; để được hỗ trợ chi tiết, doanh nghiệp nên liên hệ luật sư MULTILAW.