Các hình thức đầu tư nước ngoài tại Việt Nam theo Luật Đầu tư 2020

Vì sao cần hiểu rõ hình thức đầu tư trước khi vào thị trường Việt Nam

Việt Nam tiếp tục là điểm đến hấp dẫn của dòng vốn nước ngoài, nhưng mỗi hình thức tham gia lại đi kèm thủ tục, điều kiện tiếp cận thị trường và nghĩa vụ pháp lý khác nhau. Nhà đầu tư lựa chọn sai hình thức có thể phải làm lại hồ sơ, kéo dài thời gian và phát sinh chi phí không cần thiết, thậm chí bị từ chối cấp phép nếu ngành nghề dự kiến vượt quá giới hạn tiếp cận. Bài viết phân tích một cách hệ thống các hình thức đầu tư nước ngoài được pháp luật hiện hành ghi nhận, kèm những lưu ý thực tiễn để nhà đầu tư định hình chiến lược gia nhập thị trường phù hợp.

Căn cứ pháp lý

Hình thức đầu tư được quy định tập trung tại Điều 21 Luật Đầu tư 2020 (Luật số 61/2020/QH14, có hiệu lực từ ngày 01/01/2021), cùng các điều khoản chi tiết về từng hình thức (từ Điều 22 đến Điều 27). Nghị định 31/2021/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Đầu tư 2020 làm rõ trình tự, hồ sơ, điều kiện áp dụng và ban hành kèm Danh mục ngành, nghề hạn chế tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài. Bên cạnh đó, nhà đầu tư nước ngoài phải đối chiếu với quy định về ngành, nghề và điều kiện tiếp cận thị trường tại Điều 9 Luật Đầu tư 2020, cũng như các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên (biểu cam kết WTO, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA) và pháp luật chuyên ngành.

Bốn hình thức đầu tư chính theo Điều 21

Theo Điều 21 Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư có thể lựa chọn các hình thức sau:

• Đầu tư thành lập tổ chức kinh tế: Nhà đầu tư nước ngoài lập doanh nghiệp mới tại Việt Nam. Theo Điều 22, trước khi thành lập tổ chức kinh tế, nhà đầu tư nước ngoài phải có dự án đầu tư và thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, đồng thời phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Đây là hình thức phù hợp khi nhà đầu tư muốn chủ động vận hành lâu dài, xây dựng thương hiệu riêng và kiểm soát toàn diện hoạt động.
• Góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp vào tổ chức kinh tế đã tồn tại (Điều 24, 25, 26). Hình thức này giúp rút ngắn thời gian gia nhập thị trường vì tận dụng doanh nghiệp, giấy phép và thị phần sẵn có, nhưng phụ thuộc vào tình trạng pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu.
• Thực hiện dự án đầu tư: Nhà đầu tư triển khai dự án theo mục tiêu, quy mô, địa điểm và tiến độ đã được chấp thuận hoặc đăng ký, có thể gắn với việc thành lập tổ chức kinh tế hoặc thực hiện thông qua hợp đồng.
• Đầu tư theo hình thức hợp đồng BCC (hợp đồng hợp tác kinh doanh, Điều 27): Các bên hợp tác kinh doanh, phân chia lợi nhuận, sản phẩm mà không thành lập pháp nhân mới.

Ngoài bốn nhóm trên, Điều 21 còn dự liệu các hình thức đầu tư, loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ, tạo dư địa linh hoạt cho những mô hình phát sinh trong thực tiễn.

Điều kiện tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài

Đây là nội dung then chốt quyết định nhà đầu tư nước ngoài được đầu tư ở mức độ nào. Điều 9 Luật Đầu tư 2020 áp dụng cách tiếp cận "chọn bỏ": nhà đầu tư nước ngoài được áp dụng điều kiện tiếp cận thị trường như nhà đầu tư trong nước, trừ các ngành, nghề thuộc Danh mục ngành, nghề hạn chế tiếp cận thị trường. Danh mục này gồm hai nhóm: ngành, nghề chưa được tiếp cận thị trường và ngành, nghề tiếp cận thị trường có điều kiện. Với nhóm có điều kiện, nhà đầu tư phải đáp ứng các giới hạn về tỷ lệ sở hữu vốn điều lệ, hình thức đầu tư, phạm vi hoạt động, năng lực của nhà đầu tư và điều kiện khác theo điều ước quốc tế và pháp luật chuyên ngành.

Song song, nhà đầu tư cần loại trừ ngay các ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh theo Điều 6 và rà soát điều kiện đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo Điều 7. Việc xác định đúng nhóm ngành nghề ngay từ đầu giúp tránh trường hợp chuẩn bị hồ sơ tốn kém rồi bị từ chối vì vượt trần sở hữu hoặc thuộc lĩnh vực chưa mở cửa.

So sánh nhanh các hình thức

Việc lựa chọn phụ thuộc vào mục tiêu kinh doanh, ngành nghề dự kiến, quy mô vốn và mức độ kiểm soát mong muốn. Nếu muốn nắm quyền điều hành toàn diện, thành lập công ty có vốn đầu tư nước ngoài thường là phương án hợp lý. Ngược lại, khi cần hợp tác theo dự án cụ thể mà không muốn lập pháp nhân, hợp đồng hợp tác kinh doanh BCC là lựa chọn đáng cân nhắc.

Ưu đãi và hỗ trợ đầu tư gắn với hình thức lựa chọn

Một yếu tố thường bị bỏ qua khi cân nhắc hình thức đầu tư là khả năng hưởng ưu đãi. Luật Đầu tư 2020 (Điều 15, Điều 16) quy định các hình thức ưu đãi như ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn giảm tiền thuê đất, thuế nhập khẩu, gắn với ngành, nghề ưu đãi đầu tư và địa bàn ưu đãi đầu tư. Nhà đầu tư triển khai dự án tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn hoặc trong lĩnh vực công nghệ cao, sản xuất phần mềm, năng lượng tái tạo... có thể tiếp cận các mức ưu đãi đáng kể. Vì mức ưu đãi cụ thể thay đổi theo thời kỳ và theo pháp luật thuế, nhà đầu tư nên kiểm tra văn bản mới nhất và điều kiện áp dụng tại thời điểm quyết định.

Lưu ý thực tiễn cho nhà đầu tư nước ngoài

Trước khi quyết định, nhà đầu tư cần rà soát ngành, nghề dự kiến có thuộc Danh mục hạn chế tiếp cận thị trường hay không, đồng thời kiểm tra tỷ lệ sở hữu tối đa mà nhà đầu tư nước ngoài được nắm giữ. Các điều kiện này thường được xác định theo biểu cam kết WTO, các hiệp định thương mại tự do và pháp luật chuyên ngành. Về hồ sơ, nhà đầu tư cần chuẩn bị tài liệu chứng minh tư cách pháp lý và năng lực tài chính; giấy tờ do cơ quan nước ngoài cấp thường phải được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng sang tiếng Việt. Ngoài ra, cần lưu ý quy định về góp vốn bằng ngoại tệ qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp và nghĩa vụ báo cáo hoạt động đầu tư định kỳ với cơ quan quản lý. Để có cái nhìn tổng thể về khung pháp lý đầu tư trước khi khởi động, nhà đầu tư có thể tham khảo nội dung tư vấn pháp lý về đầu tư cho doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Nhà đầu tư nước ngoài bắt buộc phải xin Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư không?

Không phải mọi trường hợp. Khi thành lập tổ chức kinh tế hoặc thực hiện dự án đầu tư, thông thường phải có Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo Điều 22 và Điều 37 Luật Đầu tư 2020. Với hình thức góp vốn, mua cổ phần, thủ tục có thể chỉ là đăng ký góp vốn khi thuộc các trường hợp tại Điều 26.

Hợp đồng BCC có phải lập doanh nghiệp mới không?

Không. Đặc trưng của hợp đồng BCC theo Điều 27 là các bên hợp tác kinh doanh mà không thành lập pháp nhân mới, do đó cần thỏa thuận rõ về phân chia lợi nhuận, nghĩa vụ thuế, ban điều phối và trách nhiệm của mỗi bên.

Có giới hạn tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài không?

Có, đối với một số ngành, nghề thuộc Danh mục hạn chế tiếp cận thị trường. Tỷ lệ sở hữu tối đa được xác định theo điều ước quốc tế và pháp luật chuyên ngành; cần kiểm tra văn bản mới nhất tại thời điểm áp dụng.

Hình thức nào giúp gia nhập thị trường nhanh nhất?

Thông thường góp vốn, mua cổ phần vào doanh nghiệp đang hoạt động là con đường nhanh hơn so với thành lập mới, vì tận dụng được giấy phép và bộ máy sẵn có. Tuy nhiên tốc độ phải đánh đổi bằng việc thẩm định kỹ tình trạng pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu.

Nhà đầu tư nước ngoài có được hưởng ưu đãi đầu tư như nhà đầu tư trong nước không?

Về nguyên tắc, ưu đãi đầu tư áp dụng theo ngành, nghề và địa bàn ưu đãi (Điều 15, 16 Luật Đầu tư 2020) không phân biệt quốc tịch nhà đầu tư, miễn là dự án đáp ứng điều kiện. Mức và loại ưu đãi cụ thể cần đối chiếu pháp luật hiện hành tại thời điểm cấp phép.

Kết luận

Chọn đúng hình thức đầu tư là bước nền tảng quyết định hiệu quả gia nhập thị trường Việt Nam, ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian, chi phí và khả năng hưởng ưu đãi. Nội dung trên mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Nhà đầu tư nên liên hệ luật sư MULTILAW để được tư vấn chính xác dựa trên hồ sơ, ngành nghề và mục tiêu thực tế.